Alles wat je altijd al wilde weten over SCHULDEN

Elise PIrsoul
01 december 2012
Sinds 35 jaar kampen de ontwikkelingslanden met een uiterst zware schuld, waardoor zij hun bevolking onvoldoende van de nodige diensten kunnen voorzien. Door schulden te verlichten en te herschikken probeert men een uitweg uit de impasse te vinden, maar zijn deze middelen wel succesvol? Evaluaties door de Belgische en Nederlandse overheid schetsen een beeld van de schuldenlast die op een aantal Afrikaanse landen weegt. Tegen de achtergrond van de ernstige schuldencrisis die Zuid-Europa momenteel treft, is deze kwestie meer dan ooit actueel.

Evaluaties

"Toen in 2006 de schuldverlichting voor DR Congo de helft van de officiële ontwikkelingshulp van België bedroeg, protesteerden de ngo’s heftig. Volgens hen zijn schuldkwijtscheldingen geen echte ontwikkelingshulp. Daarop besloot de dienst Evaluatie het fenomeen van de schuldverlichting te onderzoeken", zegt Dominique de Crombrugghe, Bijzondere Evaluator van de Belgische Internationale Samenwerking. Zijn dienst is binnen Buitenlandse Zaken belast met het toezicht op alle activiteiten van de federale staat die erkend zijn als officiële ontwikkelingshulp. "In 2007 hebben we Kameroen geëvalueerd. We stelden vast dat oorspronkelijk commerciële schulden later staatsschulden werden. Dat komt vaak voor: middelgrote commerciële schulden die uiteindelijk heel zwaar op de staat wegen, zonder dat de bankenlogica in vraag wordt gesteld. Kort daarna vernamen wij dat de Nederlandse evaluatiedienst een evaluatie zou maken van de schuldenlast van Nigeria en DR Congo, op verzoek van de parlementen van deze landen. We besloten de evaluaties gezamenlijk uit te voeren. Deze werden besproken op het seminarie." (zie kader)

Het ontwikkelingsmodel is niet noodzakelijkerwijze gebaseerd op schulden.

Arnaud Zacharie (CNCD)

HIPC-schuldeninitiatief

Het HIPC-schuldeninitiatief (Highly Indebted Poor Countries Debt-Initiative) wil de schuld van de arme landen met een zware schuldenlast ombuigen tot een 'houdbare' schuld. Voor het IMF en de Wereldbank houdt dat in dat de waarde van de schuld 150% van de exportinkomsten bedraagt.

· Het HIPC-programma in 1996 was een gezamenlijk initiatief van het IMF en de Wereldbank. In 1999 werd het programma hervormd. Normaliter is de schuldvermindering gekoppeld aan de inspanningen inzake de strijd tegen de armoede in de betrokken landen.

· Sinds 96 kwamen 36 HIPC-landen in aanmerking voor schuldverlichting. Voor een aantal van de armste landen kan de schuldkwijtschelding oplopen tot 90 %.

De totale schuldverlichting bedraagt tot nog toe 128 miljard dollar.

Van schulden…

In de jaren '60 hadden veel gedekoloniseerde landen al wat schulden geërfd van hun kolonisator, maar vooral: zij werden aangemoedigd om schulden te maken. De Europese banken hadden immers een overvloed aan eurodollars en nadien (na 1973) aan oliedollars die zij tegen zeer gunstige voorwaarden aan de landen van het Zuiden wilden lenen. De oliedollars waren afkomstig van de olieverkoop door de Arabische landen die deze bij Westerse banken belegden. Daarnaast verstrekten de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds massaal kredieten voor onder meer grote infrastructuurwerken zoals stuwdammen, snelwegen en fabrieken.

Maar leningen moeten terugbetaald worden in de munt van de lening zelf, in dollar. De landen van het Zuiden die geen dollars hebben zien zich dus verplicht veel uit te voeren om aan vreemde munt te geraken. En dat gaat vaak ten koste van de voedselsoevereiniteit van de bevolking. Voor de uitvoer bestemde plantages gaan immers voor op de teelt van voedingsgewassen om in de eigen voedselbehoeften te voorzien. Maar er is meer, de grote hoeveelheden grondstoffen die op de internationale markt terechtkomen, doen de prijzen dalen. En door de beslissing van de Amerikaanse regering om in 1979 een anti-inflatiebeleid te voeren, worden de rentevoeten opeens verdrievoudigd. Dus, terwijl de schuldenlast van de landen aangroeit, zijn ze minder in staat hun schulden af te lossen…

Het geval van DR Congo

· '60-'80: Ontstaan van de schulden

Bij haar onafhankelijkheid heeft DR Congo weinig schulden. Deze nemen aanzienlijk toe door 4 megaprojecten die de bevolking niet ten goede zijn gekomen, de zogenaamde 'Witte olifanten'. In de jaren '70 stijgt de schuld van Congo pijlsnel en wordt ze onhoudbaar. Tegelijkertijd zakt de prijs van koper. Corrupte en persoonlijke verrijking maken de situatie nog erger.

  • '80-2000: Congo in de problemen

In '84-'85 voert Congo 'structurele aanpassingen' uit die zijn aanbevolen door het IMF: meer dan 50% van het al uiterst lage budget van de Congolese staat gaat naar het aflossen van de schuld. Congo moet drastisch besparen, 400.000 mensen worden ontslaan. Dat stort het land in de informele economie. Vanaf dan stoppen de schuldaflossingen.

In 2001 bedraagt de overheidsschuld van Congo 13,6 miljard dollar. 71% van dit bedrag bestaat uit betalingsachterstallen. Een groot deel van de schulden wordt als 'verfoeilijk' bestempeld. Ze zijn immers afkomstig van uitgaven die tegen de belangen van de burger in gingen of ze werden gemaakt door een dictatuur en moeten tijdens de democratische overgangsfase worden afgelost.

  • 2003: HIPC-procedure

Na de vredesakkoorden wordt in 2003 op basis van het HIPC-initiatief (zie kader) een schuldverlichting overwogen, op voorwaarde dat Congo macro-economische hervormingen doorvoert. In een eerste fase moet de schuldherschikking middelen vrijmaken die worden geïnvesteerd in de strijd tegen de armoede. Het evaluatieverslag stelt: "Congo voerde een aantal economische hervormingen door, verbeterde de kwaliteit van de overheidsdiensten en ontwikkelde een strategie om armoede te bestrijden." Nog voor het HIPC-programma volledig is afgerond, wordt ingestemd met een schuldverlichting.

  • Schuldverlichting en nieuwe schulden

Door deze schuldverlichting wordt de schuld beter houdbaar en kan Congo de aflossingen hervatten. Een goede zaak voor de schuldeisers, aangezien Congo nu meer heeft kunnen terugbetalen dan wanneer die schuldverlichting er niet was geweest. Toch gaat Congo in 2006 een lening van 9,5 miljard dollar aan voor een aantal Chinese contracten. Op aandringen van het IMF en de Wereldbank worden deze contracten naar beneden bijgesteld. In 2010 stemt de Club van Parijs in met een schuldvermindering tot 100% van het schuldbedrag, dat van 13,6 miljard dollar in 2001 zakt naar 3,11 miljard dollar. Het uitgespaarde geld was bestemd voor de strijd tegen de armoede.

…tot crisis

In 1982 gaf Mexico als eerste land te kennen dat het niet langer zijn schulden kon aflossen. Andere landen volgden. Deze situatie leidde al snel tot de 'Schuldencrisis'. Geconfronteerd met het risico hun geïnvesteerde geld te verliezen, stelden de schuldeisers structurele aanpassingsplannen voor om de economieën van de landen in moeilijkheden een radicaal andere koers te doen varen. Dat betekende meestal een drastische vermindering van de sociale overheidsuitgaven, een nadruk op de rechtstreekse uitvoer van natuurlijke rijkdommen, alsook een gunstige wetgeving voor buitenlandse investeerders. Maar de bevolking had sterk onder de maatregelen te lijden.

In 2000 stelde Kofi Annan, toenmalig Secretaris-Generaal van de VN, dat de schuldenlast 38% bedroeg van het totale budget van de staten van sub-Sahara Afrika. In Ecuador besteedde de regering 38% van haar budget aan schuldaflossing en slechts 22% aan sociale uitgaven.

…tot schuldvermindering

De schuldeisende landen, die zich hebben verenigd onder de naam Club van Parijs, moeten zich bij de feiten neerleggen: een onhoudbare schuld is voor niemand een goede zaak. In eerste instantie stellen zij een schuldherschikking voor (langere terugbetalingstermijnen); in tweede instantie een schuldverlichting (een deel van de schuld vervalt). In derde instantie volgt er in 1996 een belangrijke schuldverlichting voor de landen met hoge schuldenlast (Heavily Indebted Poor Countries of HIPC, zie kader). Voor België en de andere schuldeisende landen worden de beslissingen over schuldverlichting of -kwijtschelding bij consensus binnen de Club van Parijs genomen.

In 2001 bedraagt de overheidsschuld van Congo 13,6 miljard dollar. 71% van dit bedrag bestaat uit betalingsachterstallen.

…tot schuldvermindering

De schuldeisende landen, die zich hebben verenigd onder de naam Club van Parijs, moeten zich bij de feiten neerleggen: een onhoudbare schuld is voor niemand een goede zaak. In eerste instantie stellen zij een schuldherschikking voor (langere terugbetalingstermijnen); in tweede instantie een schuldverlichting (een deel van de schuld vervalt). In derde instantie volgt er in 1996 een belangrijke schuldverlichting voor de landen met hoge schuldenlast (Heavily Indebted Poor Countries of HIPC, zie kader). Voor België en de andere schuldeisende landen worden de beslissingen over schuldverlichting of -kwijtschelding bij consensus binnen de Club van Parijs genomen.

Aasgierfondsen

'Aasgierfondsen' kopen, soms voor een zeer lage prijs, schuldvorderingen met de bedoeling de schuldenaar te vervolgen om deze te dwingen zijn schuld volledig af te lossen. Voornoemde fondsen verdienen de investering 3 à 20 maal terug. De werkwijze is eenvoudig: van een instantie die in moeilijkheden verkeert voor een belachelijk lage prijs een schuld afkopen, weigeren om aan de herstructurering deel te nemen, en vervolgens, zo nodig via een rechtsgeding, het totale verschuldigde bedrag terugvorderen, verhoogd met intresten, achterstallen en boetes. Deze fondsen hebben hun naam dus niet gestolen.

Elliott Associates, een aasgierfonds, slaagde er in 1990 bijvoorbeeld in een rechtszaak te winnen tegen Peru en tot 400% terug te krijgen van de prijs die het betaalde. Maar de situatie lijkt erop vooruit te gaan: in juli 2012 stelde een Brits gerechtshof FG Hemisphere in het ongelijk in een rechtsgeding dat het fonds tegen de Compagnie Minière du Congo had aangespannen om 100 miljoen dollar terug te vorderen. Het fonds zal uiteindelijk met 3 miljoen dollar genoegen moeten nemen. Deze uitspraak is een precedent ten nadele van de aasgierfondsen.

En de impact?

Hadden deze schuldverlichtingen echt impact op de armoede? Een debat op zich. Voor CNCD – de Franstalige tegenhanger van 11.11.11 – “kan een schuldverlichting een eenvoudige boekhoudkundige ingreep zijn die niet direct extra geld oplevert.” In Nigeria echter werd het geld dat dankzij de schuldverlichting werd uitgespaard – een miljard dollar – in een armoedefonds geplaatst om de Millenniumdoelen te financieren. Dat fonds liet toe aanzienlijk meer uit te geven voor volksgezondheid en onderwijs.

Volgens Lapole Kanga, deskundige bij het Congolese ministerie van Begroting, "spendeerde Congo in de overgangsperiode (vóór de schuldverlichtingen) 30% van het  budget aan de afbetaling van schulden, 38% aan de lonen van de ambtenaren. U begrijpt dat er weinig overbleef voor de diensten aan de bevolking. Tegelijkertijd kon Congo steeds minder aan zijn financiële verplichtingen voldoen en kreeg het geen leningen meer toegekend." Droegen de schuldverlichtingen bij tot meer ontwikkeling ?  "Niet rechtstreeks. Een schuldverlichting brengt geen nieuwe middelen met zich mee, het gaat om virtuele middelen. Maar onrechtstreeks wel, want daardoor komt geld vrij om grote werken te financieren."

Voor de UNCTAD – het VN-orgaan dat de handel en ontwikkeling van ontwikkelingslanden ondersteunt - zijn schuldverlichtingen alvast wel een instrument voor ontwikkeling en kan het geboekt worden als officiële ontwikkelingshulp. Zij maken de betrokken landen financieel gezonder, maar alles hangt af van hoe het vrijgekomen geld wordt besteed.

En daarna?

Schuldverlichting is goed, maar voor welke toekomst? Waar vinden Afrikaanse landen die in hun ontwikkeling willen investeren het nodige kapitaal? Is een schuldenlast misschien een noodzakelijke voorwaarde voor ontwikkeling? Voor Arnaud Zacharie (CNCD) "moet het ontwikkelingsmodel niet noodzakelijkerwijze op schulden gebaseerd zijn. Verscheidene Aziatische landen (Zuid-Korea, Taiwan, enz.) zijn erin geslaagd economische prestaties neer te zetten met behulp van de interne spaartegoeden." DR Congo deelt zijn standpunt: "Een schuldenlast is geen noodzakelijke voorwaarde. Als we erin slagen van de interne spaartegoeden gebruik te maken, kunnen we de ontwikkeling financieren."

De landen die over natuurlijke rijkdommen beschikken kunnen inderdaad interne middelen aanspreken. Daarnaast zijn er ook externe rijkdommen zoals de remittances (het geld dat migranten naar hun familie zenden). Toch moeten de landen vaak nieuwe leningen aangaan. Om de toekomstige schuldenlast te kunnen beheren houden de internationale financiële instellingen en de schuldeisende landen vooral vast aan het begrip van de 'houdbare schuld'. UNCTAD lanceert een 'Gedragscode' voor verantwoorde leningen en kredieten; de ngo’s wensen een soort 'Gerechtshof voor de schulden' dat onafhankelijk van de schuldeisers optreedt, en ze vragen de mogelijkheid om staten, net zoals ondernemingen, failliet te verklaren.

Een punt dat meer dan ooit belangwekkend kan zijn voor de landen van het Noorden, waar het schrikbeeld van de besparingen rondwaart. Eerst ondermijnde dit schrikbeeld de welvaart van de landen van het Zuiden, en nu duikt het op in Europa, om iedereen eraan te herinneren dat dit nog niet het einde is.

Alle landen hebben schulden!

Kan de situatie in landen zoals Griekenland of Spanje – dan wel België – worden vergeleken met de Afrikaanse schuldencrisis? Hoewel sommige punten en mechanismen vergelijkbaar zijn, hebben Afrikaanse landen meer moeite om de schulden te beheersen.

  • De schuld van Griekenland bedroeg in maart 2012 350 miljard euro (vérifier si euros), oftewel 170% van het BBP.
  • De schuld van België bedraagt 355 miljard euro, oftewel 100% van het BBP.
  • De schuld van Congo bedraagt 8 ? miljard euro, oftewel tweemaal (200%) het BBP.

Maar…

- De schuld van België ligt 47 maal hoger dan die van Congo, met dien verstande dat de Belgische economie (en dus het BBP) veel sterker is en de schuld dus beter kan beheren.

- Het BBP van DR Congo bedraagt 4 miljard euro, oftewel het jaarbudget van een gemiddelde Europese stad.

Beleid ten aanzien van de schuldenlast…

  • In maart 2012 kwam Griekenland in aanmerking voor een schuldverlichting waardoor de schuld daalde van 350 miljard naar 251 miljard, nadat het land 'structurele aanpassingen' doorvoerde.
  • In '84-'85 voerde Congo een aantal 'structurele aanpassingen' door, aanbevolen door het IMF: meer dan 50% van het al zeer lage budget van de Congolese staat ging naar het aflossen van de schuld!

België besteedt vandaag 23% van zijn budget aan schuldaflossing!

Schulden DR Congo
Terug Economie
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 6 /5 Eindeloze groei op een eindige planeet?