Beter bestuur = meer ontwikkeling?

Elise Pirsoul
01 maart 2015

Steekpenningen: bittere pil voor ontwikkeling

Clientelisme, vriendjespolitiek, improvisatie, steekpenningen, extraatjes, autocratie, betwiste verkiezingen, ontkenning van de democratie, negeren van minderheden, ondoorzichtige praktijken en uitgaven … Deze begrippen die haast onlosmakelijk worden geassocieerd met het politieke bedrijf zijn geregeld brandend actueel in het Zuiden … maar evengoed in het Noorden. Feilloos bestuur mag dan niet bestaan, het tegenovergestelde kan heel ingrijpende gevolgen hebben voor ontwikkeling.

Het dilemma van corruptie

Neem nu een vrachtwagen vol voedselhulp die voor een internationale ngo in een ontwikkelingsland op weg is naar een vluchtelingenkamp. De lokale politie houdt hem tegen en vraagt een extraatje om het transport doorgang te geven. De ngo’s zijn echter tegen het betalen van extraatjes. Maar als ze niet betalen, is de kans groot dat de voedselhulp de vluchtelingen niet bereikt. Wat nu?

Een andere situatie die zich al ettelijke keren heeft voorgedaan: een Belgische vereniging zamelt geld in voor de bouw van een school in een Afrikaans dorp. De school wordt gebouwd en ingericht met banken en een bord. De leerkracht die er les geeft wordt door de vereniging betaald. Maar al gauw zijn er problemen. De weg naar school is weggespoeld en niemand voert herstellingswerken uit. Wanneer de leerkracht op het einde van het jaar niet langer door de vereniging wordt betaald, stuurt de overheid een leerkracht. Maar de nieuwe leerkracht kan van zijn pover loon niet rondkomen. Zijn motivatie is gauw zoek en de leskwaliteit gaat erop achteruit. Hij vraagt de beter gestelde ouders om “extra’s” te betalen voor extra lessen. De directeur die een hoge gezondheidsfactuur voor zijn gezin moet betalen, verkoopt de schoolboeken en de banken, enz. Kortom, na twee jaar staat het schooltje er verlaten bij. 

Al deze voorbeelden tonen aan dat corruptie een complexe zaak is en hoe moeilijk het is om ze te voorkomen en er niet aan mee te doen. Volgens de deskundigen van de organisatie Global Financial Integrity (www.gfintegrity.org) vallen deze praktijken nooit helemaal uit te sluiten.

 

Ontwikkelen is besturen

Corruptie is maar één aspect van “slecht bestuur”. Een regering die op een onwettige wijze aan de macht is gekomen (staatsgreep …) en die de burgers niet vertegenwoordigt zal het moeilijker hebben om een kwaliteitsvolle openbare dienstverlening te bieden en een stabiel klimaat te scheppen dat bevorderlijk is voor de economie. In een slecht georganiseerd stelsel waarin de burgers geen vertrouwen hebben, zal het niet eenvoudig zijn om belastingen correct te innen en te herverdelen. In een land zonder justitie zal straffeloosheid hoogtij blijven vieren.

Deskundigen schatten dat de ontwikkelingslanden tot 991 miljard dollar (2012) mislopen door verduistering en corruptie. De donoren houden deze vicieuze cirkel soms ongewild in stand zoals uit de voorbeelden hierboven mag blijken, maar ook wanneer ze corrupte regeringen steunen ter bescherming van strategische belangen, er niet in slagen multinationale bedrijven regels op te leggen, gestolen tegoeden toegang verlenen ...

Dit soort slecht bestuur dat overal in de wereld op verschillende bestuurslagen voorkomt, kan de ontwikkeling van een land fnuiken of helemaal tenietdoen. De huidige ontwikkelingsachterstand in Afrika zou trouwens vooral hieraan te wijten zijn. Meer en meer blijkt er een verband te bestaan tussen goed bestuur en het welslagen van ontwikkelingsprogramma’s. Tientallen jaren ervaring toont aan dat er betere en duurzame ontwikkelingsresultaten worden bereikt wanneer de donoren kunnen voortbouwen op de ministeries en overheidsdiensten van het partnerland. Hulp inzake gezondheidszorg bijvoorbeeld heeft meer kans op slagen wanneer deze in een sterk nationaal gezondheidssysteem kan worden ingebed.

De huidige ontwikkelingsachterstand in Afrika zou vooral aan slecht bestuur te wijten zijn

Daarom staat “goed bestuur” op de internationale ontwikkelingsagenda nu aangemerkt als een pijler van de ontwikkelingshulp. De Belgische Ontwikkelingssamenwerking doet hier concreet iets aan door projecten op te zetten die specifiek gericht zijn op bestrijding van corruptie, goede werking van justitie en van overheidsopdrachten en door steun te geven aan een democratisch verkiezingsproces. Daarbij wordt de ontwikkelingshulp telkens gekoppeld aan extra voorwaarden. Meer algemeen tracht ze met alle projecten het staatsstelsel van het partnerland te versterken. Maar ook de donoren zelf zijn onderworpen aan interne en externe controlemechanismen om te waarborgen dat de overheidsmiddelen op een ethische wijze en zo doeltreffend mogelijk worden besteed.

 

De staat, hier voorgesteld als een buizenstelsel voor de kanalisering van de middelen naar de bevolking via de verschillende diensten, is “slecht bestuurd” en op verschillende niveaus corrupt. Daardoor stromen weinig middelen door naar de basis. Toch zal de ontwikkelingssamenwerking haar kraan niet dichtdraaien (de armste landen zouden dan uit de boot vallen), maar veeleer trachten de lekken te dichten.

In een zwak systeem bestaat het gevaar dat bij een projectmatige aanpak van de ontwikkelingssamenwerking (zie voorbeeld ‘bouw van een school’) het project stopt wanneer de donor de financiering stopzet. Met begrotingshulp daarentegen gaat het geld rechtstreeks naar de staat, bijv. specifiek voor een sector zoals onderwijs. Zo kan het systeem versterkt worden waardoor er minder verliezen zijn en het beheer op lange termijn efficiënter wordt. Toch is het niet uitgesloten dat een deel van de financiële hulp die als “begrotingshulp” wordt gegeven, door inefficiënt bestuur of corruptie verloren gaat.

Cartoon van de staat, voorgesteld als buizenstelsel.
© Klouchka

Buizenstelsel zonder verliezen

Bestuur …

is een term die slaat op het geheel aan processen, beleidsmaatregelen, wetten en instellingen die een invloed hebben op de wijze waarop een land, een instelling, een samenleving, … worden geleid, bestuurd of beheerd.

 

.Slecht bestuur (en meer bepaald corruptie) …

  • is ingrijpender in een situatie van armoede omdat er bij gebrek aan middelen geen uitweg is (een slecht betaalde militair of leerkracht zal trachten andere inkomsten te vinden en hierbij misbruik maken van zijn positie)
  • veronderstelt een slachtoffer en een verantwoordelijke

De gevolgen zijn: armoede, een systeem van privileges, falende dienstverlening (gezondheid, onderwijs enz.) …

 

Goed bestuur…

betekent dat het bestuur zo georganiseerd is dat de rechten en belangen van de betrokken partijen in acht worden genomen en dat er sprake is van een democratische ingesteldheid. Goed bestuur moedigt financiële verantwoordelijkheid van de administratie aan en versterkt het vertrouwen in een kwaliteitsvol staatsbeleid. Kortom, het is een bestuur dat verantwoording aflegt ten aanzien van zijn burgers en legitiem en doeltreffend optreedt.

Op politiek niveau legt legitiem bestuur de basis voor …

  • politieke stabiliteit en conflictoplossingen
  • transparante, vrije en open verkiezingen
  • de eerbiediging van de mensenrechten
  • een rechtsstaat waarin de wet wordt nageleefd en recht wordt gesproken
  • de eerbiediging van minderheden, tolerantie en een maatschappelijk draagvlak

Op technocratisch niveau vereist legitiem bestuur…

  • coherente en kwaliteitsvolle beleidsconcepten
  • de correcte inning van belastingen en een goede besteding van de overheidsmiddelen
  • een coherent en stabiel raamwerk voor de particuliere sector
  • een op resultaten gerichte overheidssector
  • transparantie
  • een bepaalde mate van decentralisatie

België is van oordeel dat het politieke en technocratische niveau elkaar aanvullen.

De Verenigde Naties zetten de kenmerken van goed bestuur op een rijtje: goed bestuur is

  • op consensus gebaseerd
  • participatief
  • in overeenstemming met de wetten
  • doeltreffend en performant
  • verantwoordelijk
  • transparant
  • reactief
  • billijk en inclusief

Goed bestuur voorkomt corruptie omdat de overheid en haar instellingen rekenschap moeten geven en moeten werken op een doeltreffende en efficiënte, participatieve, transparante, open en billijke manier. Regeringen moeten ervoor zorgen dat er een gedetailleerde en geloofwaardige begroting wordt opgesteld die in verhouding staat tot de sectorale prioriteiten en beleidsmaatregelen. De autoriteiten moeten luisteren naar en rekening houden met de standpunten van alle minderheden.

 

Doeltreffend beheer, doeltreffende hulp

Drie grote conferenties over doeltreffendheid van ontwikkelingshulp – Verklaring van Parijs (2005), Accra (2008), Busan (2011) – zijn tot het besluit gekomen dat beter bestuur een essentiële voorwaarde is voor de doeltreffendheid van de hulp. Concreet worden de donoren opgeroepen het bestel van de partnerlanden te versterken en hierop voort te bouwen bij de verdeling van de hulp (harmonisering). De hulp moet getuigen van een resultaatgerichte aanpak. De “begunstigde” landen worden partnerlanden: niet langer passieve ontvangers, maar entiteiten die verantwoording afleggen ten aanzien van de donor en van de eigen bevolking (partnerschap, verantwoording en transparantie).

Bron: Ontwikkelingshulp faalt, is participatie het redmiddel? Nadia Molenaert et Robrecht Renard

Bestuur Corruptie
Terug Samenwerking
Imprimer