Cacao kweken tussen de goudkopleeuwapen

Chris Simoens
17 april 2018
Hoe kunnen goudkopleeuwapen het best worden beschermd? En hoe kunnen hun menselijke buren daarbij helpen en er zelf ook wel bij varen? Dat is de inzet van het project BioBrasil dat het Antwerp ZOO Centre for Research and Conservation uitvoert in het sterk versnipperde Atlantisch regenwoud in Bahia (Brazilië).

Het Atlantisch regenwoud langs de kust van Brazilië is sterk gehavend: er blijft maar 7% van over. Wat resteert is een mozaïek van stukjes bos, akkers, weilanden en cacaoplantages, meestal in privé-eigendom. In dit aangetaste gebied dient de goudkopleeuwaap te overleven. Dat is nu net een soort waar de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde Antwerpen (KMDA) – de overkoepelende organisatie van ZOO Antwerpen en ZOO Planckendael - een bijzondere interesse voor heeft. Binnen het netwerk van Europese dierentuinen (EAZA) heeft de KMDA zelfs het kweekprogramma van deze unieke en bedreigde apensoort op zich genomen.

 

Hoge bomen

De zoo vond het belangrijk om meer kennis over de soort te vergaren in het wild om op die manier efficiënte conservatieacties te kunnen ontwikkelen. Zoals met het Projet Grands Singes in Kameroen wordt het onderzoek gekoppeld aan een actieplan voor de bescherming van de goudkopleeuwapen en hun leefgebied. Daartoe startte de zoo in 2002 het project BioBrasil op in Bahia (Brazilië). Een team onder leiding van onderzoekster Kristel De Vleeschouwer (Antwerp ZOO Centre for Research and Conservation) wil er inzicht krijgen in de factoren die een invloed hebben op de overleving van de soort. Kristel en haar team zoeken er antwoorden op meerdere onderzoeksvragen. Hoe is een groep goudkopleeuwaapjes opgebouwd? Welk voedsel hebben ze nodig en waar vinden ze dat? Hoe zien hun nestplaatsen eruit? Welke impact hebben versnippering en ontbossing op hun leefwijze? En welke conflicten bestaan er in landbouwgebieden die het samenleven van mens en goudkopleeuwaap bemoeilijken, en hoe kunnen die opgelost worden?

Uit het onderzoek blijkt onder andere dat – naast het beschermen van ongerept woud – ook de cacaoplantages van groot belang zijn voor het dier. 40% van het resterende woud in het leefgebied van de goudkopleeuwapen zijn cacaoplantages. ‘Cacaobomen worden in Bahia geteeld onder de schaduw van inheemse bomen. Als het regenwoud gekapt wordt voor deze plantages, verwijdert men enkel de ondergroei, de hoge bomen blijven staan.’ zegt Jiska Verbouw, wetenschapscommunicator van de KMDA. ‘Dat soort plantages wordt plaatselijk ‘cabruca’ genoemd. Ze leveren een sterk gewaardeerde, aparte cacaosmaak op, typisch voor de regio. Door enkel de ondergroei weg te kappen en niet de hoge bomen wordt de oorspronkelijke structuur van het woud deels behouden. En dat is essentieel voor de goudkopleeuwapen.’

Onderzoek toonde al aan dat goudkopleeuwapen wel degelijk kunnen overleven in deze cacaoplantages ‘stijl cabruca’. ‘In de hoge bomen vinden ze voldoende eten’, zegt Zjef Pereboom, hoofd van het onderzoekscentrum van de KMDA. ‘Op de bomen groeien immers bromelia’s waar ze naast insecten ook zaden en vruchten vinden. Holtes in de bomen bieden ideale nestgelegenheden.’

 

Het win-win-aspect is typisch voor al onze projecten. De bevolking heeft er baat bij – door meer inkomsten of veiligheid – maar ook de natuur wordt beter beschermd.

Jiska Verbouw

Bewustmaking

De inwoners van Bahia kunnen dus een inkomen verwerven uit cacaoplantages, zonder dat de goudkopleeuwaap eraan ten onder gaat. Jammer genoeg bieden ook de cacaoplantages geen zekerheid. In de jaren 1980 brak een schimmelinfectie die de cacaoteelt sterk beschadigde. Dat zorgde voor een dramatische daling van de cacaoprijzen. Daarom schakelden de cacaoboeren over op andere teelten waarbij de hoge bomen niet moeten blijven staan, met evidente gevolgen voor de boombewoners.

BioBrasil legt daarom ook sterk de nadruk op bewustmaking van en samenwerking met de lokale gemeenschappen. Het team in Bahia onderhoudt nauwe contacten met de bevolking. Zo werd in 2016 een school opgericht. Kinderen met sociale of leerproblemen kunnen er buiten de normale schooluren extra ondersteuning krijgen voor basisvakken zoals taal en wiskunde. Eén maal per week krijgen ze een speciale les rond milieueducatie, een thema dat overigens ook als een rode draad door de andere lessen loopt. De kinderen leren in een speciale schooltuin te werken rond sociale vaardigheden, samenwerking en respect voor de natuur. Door om te gaan met lokale planten, krijgen ze terug voeling met de natuur in hun omgeving. In 2018 richtte BioBrasil er ook een interactief leerpad in doorheen het Braziliaanse woud en een boomkwekerij. Dat gebeurde in samenwerking met het WAZA Nature Connect Programma dat kinderen en hun familie terug wil laten genieten van de natuur.

 

Eén maal per week krijgen de kinderen een speciale les rond milieueducatie, een thema dat overigens ook als een rode draad door de andere lessen loopt.

Kinderen in een klas
© KMDA - BioBrasil

BioBrasil betrekt ook plaatselijke landbouwers en de gehele gemeenschap bij het project. Zo krijgen ze via praktische workshops inzicht in biologische landbouwtechnieken en hoe die toe te passen op hun eigendommen om op die manier een economische landbouwactiviteit te verzoenen met de natuur. ‘Dat kan onder meer door natuurlijke meststoffen te gebruiken. Maar ook door inheemse bomen aan te planten in combinatie met cultuurgewassen zoals bananen of fruitbomen, zogenaamde ‘agroforestry’. Zo imiteer je de gelaagdheid van het woud’, zegt Verbouw. ‘Bij een van de deelnemende boeren ligt een duurzaam beheerde cacaoplantage naast een plantage die wordt beheerd met chemische meststoffen en pesticiden. De bodemkwaliteit en vruchtgrootte op het duurzaam beheerd stuk waren merkelijk beter. Dat is natuurlijk bijzonder overtuigend. Het zet andere landbouwers in de buurt aan om over te schakelen naar duurzame landbouw.’

BioBrasil wordt volledig uitgevoerd door een sterk team van Brazilianen, onder leiding van Kristel De Vleeschouwer die vanuit Antwerpen haar team aanstuurt. Net zoals PGS zal ook dit project op termijn volledig in handen van de Brazilianen gelaten worden. ‘Het win-win-aspect is typisch voor al onze projecten’, besluit Verbouw. ‘De bevolking heeft er baat bij – door meer inkomsten of veiligheid – maar ook de natuur wordt beter beschermd.’

 

Biodiversiteit Brazilië
Terug Planeet
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 5 /9 Kunnen mens en aap in vrede samenleven?