De genderdimensie

Elise Pirsoul
01 juni 2015
Twintig jaar geleden werd, tijdens de conferentie van Peking, het begrip "gender" gedefinieerd als een fundamenteel onderdeel van de menselijke ontwikkeling. Het concept heeft sindsdien een hele weg afgelegd, maar wordt nog geconfronteerd met een enorme weerstand.

Wist u dat ...

  • 70% van de 1,2 miljard mensen die in armoede leven, zijn vrouwen
  • In bepaalde plattelandsregio's in India zijn er ongeveer 400 mannen voor 100 vrouwen.  De oorzaken hiervan zijn: selectieve abortus, selectieve kindermoord (toegeschreven aan doodgeboren baby's), selectieve kinderverwaarlozing (jongens worden beter verzorgd).
  • In tal van Oosterse culturen, en voorheen ook in Europa, moet de familie van het meisje een bruidsschat betalen aan de familie van de jongen. In veel Afrikaanse landen is het omgekeerd.
  • De tewerkstellingsgraad van mannen bedraagt 67%, tegen 57% voor de vrouwen.
  • De tewerkstellingsgraad van mannen met kinderen ten laste, bedraagt 91,4%, tegen 62,4% voor vrouwen met kinderen ten laste.
  • Meer dan een half miljoen toekomstige moeders sterven elk jaar tijdens de bevalling.
  • Dagelijks sterven 800 vrouwen aan vermijdbare zwangerschaps- of bevallingscomplicaties
  • Meer dan 40% van de actieve wereldbevolking, 43%  van de arbeidskrachten in de landbouw en meer dan 50 % universiteitsstudenten, zijn vrouwen (1).
  • Mannen hebben meestal een lagere levensverwachting dan vrouwen als gevolg van zware lichamelijke arbeid, oorlogen en een slechte levensstijl.
  • 90% van de vrouwen in Mali ondergaan genitale verminking.
  • Drie kwart van de ontheemden zijn vrouwen en kinderen.

De cijfers spreken voor zich

Vrouw maakt eten klaar met kinderen
© © DGD/E. Pirsoul

De "transversale" dimensie

Ngo X heeft besloten om hulp te bieden aan een dorp in het noorden van Mali dat getroffen wordt door een vreselijke hongersnood. Ze wil nieuwe compost- en landbouwtechnieken introduceren die de productie van de familieboerderijen moeten verhogen en de voedselzekerheid van het dorp moeten verbeteren. Ngo X nodigt de dorpelingen uit op een informatievergadering. Na een intensieve bewustmaking komen de meeste mannen, met matige interesse, luisteren naar de goede raad van de ngo. Na een paar maanden moet de ngo vaststellen dat het project niet van de grond is gekomen ... Waarom?

Omdat er geen rekening werd gehouden met de genderdimensie. Het zijn immers de vrouwen die het land bewerken en de mannen die de PR en de gesprekken met externen voeren ... Indien er in een vroeger stadium rekening was gehouden met de genderdimensie, dan zou het project meer kans op slagen gehad hebben.

Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt vrouw

Simone de Beauvoir

Een troef voor ontwikkeling

Hoe kan men zich inzetten voor de globale menselijke ontwikkeling als men zowat de helft van de wereldbevolking in de kou laat staan?  En dat terwijl deze stille helft, deze vrouwelijke helft, het meest kwetsbaar is en het minst toegang heeft tot ontwikkeling. De vrouw is veelal de motor van het gezin; de vrouw maakt de volwassenen van morgen.   

Volgens het Wereldontwikkelingsrapport kan de gelijkheid tussen vrouwen en mannen bovendien een grote invloed hebben op de productiviteit. Vrouwen vertegenwoordigen nu zo'n 40% van de actieve wereldbevolking, 43 % van de arbeidskrachten in de landbouw en meer dan 50 % van de universiteitsstudenten. Maar zoals blijkt uit het rapport over de globale staat van de voeding en landbouw (2010-2011) dat aan vrouwen is gewijd, presteert de landbouwsector erg slecht in veel ontwikkelingslanden, met name als gevolg van de ongelijke toegang van vrouwen tot productiemiddelen, diensten en kansen. In tal van culturen is de toegang van vrouwen tot land en natuurlijke hulpbronnen beperkt: enerzijds omdat ze niet als landbouwproducent worden beschouwd en anderzijds door het erfrecht, het gewoonterecht en de maatschappelijke normen. Vaak hebben plattelandsvrouwen geen toegang tot de markten en nemen ze geen deel aan het besluitvormingsproces op maatschappelijk vlak en binnen de plattelandsstructuren.

Gender versus geslacht

Het begrip "gender" verwijst niet naar de biologische verschillen tussen man en vrouw (geslacht: vrouwen hebben borsten en brengen kinderen op de wereld), maar naar de sociale constructie van het man- of vrouw-zijn. Gender vertrekt vanuit het principe dat de relaties tussen mannen en vrouwen bepaald worden door de maatschappij. Studies hebben aangetoond dat de rollen die vrouwen en mannen toebedeeld krijgen, sociaal en cultureel geconstrueerd worden en dus wijzigbaar zijn. Ze zijn niet universeel, maar afhankelijk van de maatschappij, de tijdsgeest, de klasse en de leeftijdscategorie waartoe men behoort. In bepaalde culturen is het bijvoorbeeld de vrouw die het land bewerkt, maar de man die het land bezit. Er is sprake van een machtsverhouding (de genderverhouding) die vaak gekenmerkt wordt door ongelijkheid. Vrouwen zijn toegewijd aan de verzorging en de opvoeding van kinderen en werken voor de familie: dit genderverschil veroorzaakt verschillen tussen mannen en vrouwen op het vlak van onderwijs. In de armste landen gaat 35% van de meisjes niet naar school. Bij jongens bedraagt dit percentage 30% (2).

 

"Gender mainstreaming" of de integratie van gelijke kansen tussen vrouwen en mannen is een strategie die erin bestaat om het genderaspect systematisch op te nemen in het ontwikkelingsbeleid en in alle fasen van een projectcyclus (ontwerp, uitvoering en evaluatie).

 

Een moeilijke aanpak

Het is dus zaak om "gender", "vrouw" en "man" niet als doel op zich voorop te stellen, maar om er rekening mee te houden in elk menselijk project. En om er dan ook echt rekening mee te houden. Zo berekende de Wereldbank dat in 2008 de kwestie van gendergelijkheid in 45% van de gevallen geïntegreerd was in het ontwerp van de ontwikkelingsprojecten.  Maar minder dan 10% van de toegekende kredieten voor kleine landbouwprojecten gingen naar vrouwen, terwijl vrouwen nochtans de meerderheid de arbeidskrachten in de landbouw uitmaken (bron IDA, Nationale Bank).

Uit een evaluatie van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking uit 2015 bleek dat ondanks haar inspanningen de maatregelen die bedoeld zijn om meer rechtvaardige genderverhoudingen teweeg te brengen, hevige weerstand ondervinden. Deze weerstand kan van politieke, institutionele en culturele aard zijn en is zowel voelbaar bij enkelingen en hun familie als bij instellingen in het Zuiden ... én in het Noorden (zie kader).

De 12 actiegebieden van het actieplatform van Peking blijven de belangrijkste ontwikkelingsgebieden waarin gender een bijzonder aandacht moet genieten:

Armoede: vrouwen zijn hier het kwetsbaarst, samen met de kinderen die ze opvoeden.

Participatie van vrouwen in de besluitvorming: omdat mannen er de meerderheid vormen en beslissingen in hun voordeel nemen.

Opleiding: in het bijzonder de toegang van meisjes tot onderwijs.

Institutionele verbetering van de positie van de vrouw: wetten, internationale conferenties, integratiemechanismen.

• Gezondheid en in het bijzonder de "reproductieve gezondheid".

• De rechten van de vrouw als rechten van de mens.

Geweld: geweld in familiale sfeer, binnen de gemeenschap, bij oorlog. 

Media: die vooral een mannelijke visie uitdragen (slechts 24% van de personen die in de media worden genoemd, zijn vrouwen)

Gewapende conflicten: mannen worden ingezet in het leger, vrouwen zijn burgerslachtoffers of vluchtelingen

Milieu: Vrouwen worden het eerst getroffen door de gevolgen van de vernietiging van het milieu en de klimaatveranderingen, omdat ze vaak verantwoordelijk zijn voor water en land.

Economie: ongelijke lonen, beperking tot vrouwelijke jobs.

• Situatie van jonge meisjes: gedwongen huwelijken, prostitutie, toegang tot onderwijs.

 

De lange weg van de vrouwen

Twintig jaar geleden, werd tijdens de conferentie in Peking het begrip "gender" gedefinieerd als een fundamenteel onderdeel van het algemeen welzijn. De staten en instellingen engageerden zich op 12 verschillende domeinen. Het actieplatform dat toen werd opgericht, geldt nu nog als een referentie.

In 2000 werd in de Millenniumdoelen (MDG) één doelstelling opgenomen ter bevordering van de gelijkheid tussen vrouwen en mannen en twee doelstellingen ten voordele van vrouwen (gezondheid van de moeder, basisonderwijs voor allen) (zie artikel p. 23).

Maar in het algemeen is de gelijkheid van vrouwen en mannen een kwestie van rechten "van de mens". Ze heeft betrekking op de hele bevolking, waarbij elke partij (man-vrouw) de helft van zowel het probleem als de oplossing vertegenwoordigt.

In 1993 werd de Belgische Commissie Vrouwen en Ontwikkeling (CVO) opgericht als uitvoerend orgaan van de politieke wil om te investeren in de ontwikkeling van vrouwen. Recent ijveren de "Adviesraad Gender en Ontwikkeling" en het platform "BE-Gender" voor meer aandacht voor gender in de interventies van de Belgische ontwikkelingssamenwerking (zie kader).

Als je een man opleidt, leid je een individu op, maar als je een vrouw opleidt, leid je een natie op.

Proverbe africain

Weerstand en relativiteit

Vast staat dat de situatie van de vrouwen wereldwijd in de voorbije 25 jaar is verbeterd op vlak van wettelijke bescherming, gezondheid, onderwijs en toegang tot werk. Tussen 1990 en 2013 is moedersterfte zowat gehalveerd op wereldschaal. Maar toch sterven vandaag nog 800 vrouwen per dag aan vermijdbare zwangerschaps- of bevallingscomplicaties (die dus perfect behandeld of vermeden kunnen worden). 99% van die moedersterfte gebeurt in ontwikkelingslanden (bron WHO).

En toch, als men de Millenniumdoelen en de ontwikkelingsprojecten bekijkt, dan zijn de meest teleurstellende resultaten die met een sterke genderdimensie. Waarom? Omdat de weerstand hiertegen te maken heeft met tradities, religie, de manier waarop de maatschappij georganiseerd is, enz. In sommige landen is de discriminatie tegen vrouwen nog toegenomen als gevolg van religieus obscurantisme.

Vrouwen en mannen zitten naast elkaar
© © OXFAM/Tineke D'Haesse

Ontwikkeling zonder genderperspectief is maar een halve ontwikkeling. Als één sekse achteruitgesteld wordt, kan er geen sprake zijn van echte ontwikkeling, zelfs niet voor de dominante sekse.

MacDonald

Empowerment of zelfbeschikking

Hoe kunnen vrouwen een leidinggevende functie opnemen als hun collega's mannen zijn die het niet dulden om door een vrouw te worden geleid? Hoe kunnen vrouwen lang studeren als ze van kinds af verplicht worden om voor het gezin te zorgen? Hoe kunnen vrouwen hun ontevredenheid uiten, als ze altijd al hebben geleerd dat zij niet openlijk hun mening mogen verkondigen?

Het volstaat niet om vrouwen (of mannen) rechten te geven, men moet ze ook de "mach" geven om die rechten te laten gelden.

"Empowerment" is het proces waarbij individuen of gemeenschappen de mogelijkheden of voorwaarden verwerven om controle te krijgen op hun leven en omgeving en om die te kunnen veranderen. 

-Deze controle kan intern zijn: gevoel van eigenwaarde, gevoel iets te betekenen, identificatie met een groep.

-Het is ook de macht om iets te ondernemen in de wereld: de vaardigheden, competenties (studies, enz.), de kritische geest, het vermogen te beïnvloeden en te bezitten (materiële autonomie).

-Het is ook de mogelijkheid om zich te vereneigen en om zich te organiseren om verandering teweeg te brengen.

 

 

De Belgische Ontwikkelingssamenwerking

De Belgische Ontwikkelingssamenwerking heeft erkend dat gender een essentieel element is in het streven naar een duurzame menselijke ontwikkeling. Daarom is zij van plan om de genderdimensie te integreren in al haar activiteiten ("gender mainstreaming"). Tegelijkertijd onderneemt ze "gerichte interventies", dat wil zeggen specifieke projecten voor de bestrijding van de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen. Er ligt momenteel een nieuwe strategienota "gender en ontwikkeling" op tafel. Samen met, onder andere, het platform BE-Gender, neemt het middenveld actief deel aan de voorbereiding van deze nota.

De grote "gender"-werkzaamheden op het gebied van ontwikkeling zijn:

  • Gezondheid en seksuele en reproductieve rechten
  • De uitvoering van VN-Veiligheidsraadresolutie nr. 1325 (2000) 'Vrouwen, Vrede en Veiligheid', met inbegrip van de strijd tegen seksueel geweld tegen vrouwen
  • Onderwijs aan meisjes en opleidingen aan vrouwen (alfabetisering, beroepsvorming)
  • De economische verzelfstandiging van vrouwen
  • De rechten van de vrouw als mensenrecht (met inbegrip van kindhuwelijken).

Bibliografie

(1) Wereldontwikkelingsrapport 2012

(2) Verslag 2013 over de Millennium Ontwikkelingsdoelstellingen

Rapport Mondial sur la parité homme-femmes (www3.weforum.org/docs/Media/French_Gender%20Gap_Final.pdf)

Magazine Dimitra

Les essentiels du genre, gepubliceerd in Monde selon les femmes

www.banquemondiale.org/ida/theme-genre.htm)

www3.weforum.org/docs/Media/French_Gender%20Gap_Final.pdf

http://beijing20.unwomen.org/fr/get-involved/quiz

Gender Vrouwenrechten
Terug Mens
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 15 /17 Man zijn zonder macho te zijn