Eindeloze groei op een eindige planeet?

Chris Simoens
01 december 2011
Prille ideeën voor een economie van de toekomst
De wereld waadt door financieel troebele wateren. Hervormingen dringen zich op. Want bovenal moet de economische groei gevrijwaard blijven. Groei is immers dé voorwaarde voor welvaart. Maar klopt dat wel?

Kan de economie eindeloos groeien op een planeet met eindige grondstoffen? Sommigen menen van niet. Vooral in Europa groeit een beweging die opkomt voor 'ontgroeiing' of een 'krimpeconomie' (décroissance in het Frans, degrowth in het Engels). De aanhangers zoeken alternatieven die niet gebaseerd zijn op groei.

Eén van de pleitbezorgers is Tim Jackson, auteur van 'Welvaart zonder groei'. Daarin geeft hij als eerste een aanzet hoe een economie zonder groei er kan uitzien. We legden zijn ideeën voor aan Brieuc Van Damme, econoom bij de denktank Itinera en aan de Universiteit Gent. Hij werkt momenteel een visienota uit over ontgroeiing voor de Stichting Toekomstige Generaties.

 

Waarom groei?

 

Economische groei verwijst naar de groei van het BBP, het bruto binnenlands product. Het BBP meet de toegevoegde waarde van alle goederen en diensten die een land levert. Waarom is die groei zo onontbeerlijk? Brieuc Van Damme is categoriek: "Groei is nodig. Vooreerst omdat het via belastingen de overheidsfinanciën voedt. En die overheid moet onder meer de (stijgende) lonen betalen van haar ambtenaren, de pensioenen, leerkrachten, verpleegsters en nog veel meer. Het is ook nodig voor de bedrijfswereld die de schatkist moet vullen. Stel, ik ga naar de bank en leen een miljoen euro om een bedrijf op te starten. De bank staat dit toe op voorwaarde dat ik het ontleende bedrag met interest kan terugbetalen. En daarvoor is winst, en dus groei, nodig. Eigenlijk berust heel ons sociaal en economisch model op groei. Zonder groei valt het systeem op termijn als een kaartenhuisje uiteen."

Onbeperkte, niet-duurzame groei is niet meer van deze tijd.

Brieuc Van Damme

Foto Brieuc Van Damme
© BVD

Tim Jackson legt het als volgt uit. Ons economisch systeem is gestoeld op concurrentie en winst. Bedrijven proberen hun goederen en diensten zoveel mogelijk aan de man te brengen, omdat ze winst willen maken. Om de lonen van hun werknemers te bekostigen, om hun leningen af te betalen, om hun aandeelhouders een dividend (winstaandeel) uit te keren. Maar ook om te investeren in onderhoud en in goedkopere en betere producten om zo een stapje voor te blijven op de concurrentie.

Om die winst te realiseren streven bedrijven naar lage productiekosten. Ze zullen spontaan besparen op arbeid, grondstoffen en energie. Met eenzelfde of lagere input willen ze meer produceren. Voortdurende technologische verbeteringen maken dit mogelijk. Alleen zijn er daardoor steeds minder mensen (arbeid) nodig. Om toch iedereen aan het werk te houden en een inkomen te verschaffen, moet de economie groeien. Gebeurt dit niet of te weinig, dan verliezen mensen hun baan. De overheid dient dan meer werkloosheidsuitkeringen te betalen (terwijl de inkomsten uit belastingen dalen), de mensen consumeren minder en de bedrijven hebben minder inkomsten. Daardoor groeit de werkloosheid nog meer aan en zo meer. Een vicieuze cirkel.

Dat geldt althans voor het huidige economische model. Tot nu toe bestaat er geen alternatief dat kan aangeven hoe de klassieke macro-economische indicatoren (productie, consumptie, investeringen, handel, kapitaalstock, openbare uitgaven, arbeid, geldaanbod, enz.) reageren wanneer kapitaal zich niet opstapelt. De Canadese econoom Peter Victor ondernam wel een poging in die richting. Hij testte een model met meer openbare dan private investeringen, arbeidstijdverdeling en een groen belastingstelsel. Na verloop van tijd stabiliseert een dergelijke economie zich binnen ecologische grenzen, ook met zeer weinig groei. Jackson beroept zich op Victors bevindingen.

Zij die hopen dat groei zal leiden tot een materialistisch Utopia zijn gedoemd to worden teleurgesteld. We hebben gewoon niet de ecologisch basis om deze droom te vervullen.

Tim Jackson

Foto Tim Jackson
© Tim Jackson

 

Eindige grondstoffen

 

Economische groei verbruikt grondstoffen en energie. Nochtans zijn de voorraden aan minerale ertsen (ijzer, koper, cobalt...) en fossiele brandstoffen (petroleum, aardgas, steenkool) beperkt. Volgens het VN-milieuprogramma (UNEP) verbruikt een gemiddelde burger in het Westen vandaag al 16 ton essentiële grondstoffen per jaar, in sommige landen zelfs 40 ton. Nu ook in reuzenlanden als China en India de 'Westerse' consumptie zich in gang trekt, zal het globale verbruik almaar toenemen.

Hoe lang kunnen we zo doorgaan? De meningen daarover lopen uiteen. De voorraden fossiele brandstoffen zouden 'enorm' zijn. Maar 'strategische mineralen' zoals koper, tin, zilver, chroom en zink kunnen binnen 40 jaar op zijn, als de hele wereld grondstoffen zou verbruiken aan de helft van het tempo van de VS. Voor sommige zeldzame 'kritische' materialen is het mogelijk nog sneller afgelopen. Deze worden veel gebruikt bij nieuwe, vaak groene, technologieën, zoals indium en gallium in zonnepanelen, en zeldzame aardmetalen in elektrische wagens en windmolens. De overblijvende voorraden zijn vaak moeilijker bereikbaar (dieper in de aardkorst, in modder op de oceaanbodem). Hun ontginning kan het milieu meer verstoren.

Wandelaars genieten van een zonnige wandeling.
© Eddy Daniels

 

Nog uitdagingen

 

Onze eindige planeet staat voor nog meer uitdagingen. Er zijn niet alleen de miljarden mensen in het Zuiden die hun ontwikkeling op gang brengen. De bevolking blijft ook toenemen. In 2050 zouden er 9 miljard mensen zijn, of misschien wel meer. Ten slotte is er de klimaatverandering. Onze manier van leven – vooral dan in het Westen – stoot broeikasgassen uit, waaronder CO2, die de temperaturen opjagen. Het Internationaal klimaatpanel stelt dat de temperatuur wereldwijd niet meer dan 2°C mag stijgen om de aarde leefbaar te houden. Om dat te halen moeten de meeste industrielanden tegen 2050 hun gebruik van grondstoffen op één tiende terugbrengen. Dat is ook nodig om voldoende grondstoffen ter beschikking te stellen voor de behoeften van het Zuiden.

Vrouw bukt zich om iets op te rapen
© Dr. Phil

 

Efficiëntie en rebound

 

Vooral de 'ontgroeiers' brengen deze dramatische cijfers te berde. Van Damme vindt hen te alarmistisch. "Je moet realistisch zijn. Geen enkele politicus kan een krimp verkopen, laat staan een krimp van 90%! En we kunnen toch moeilijk een dergelijke extreme broeksriem als dictators opleggen."

De meer 'klassieke' economen hameren er inderdaad op dat bedrijven spontaan streven naar een efficiënter gebruik van grondstoffen. Ze willen immers de productiekosten drukken. Zeker als de grondstoffen zeldzamer en dus duurder worden, is het voordelig om te investeren in alternatieve materialen of in technologieën die het verbruik van de grondstoffen beperken.

Ontgroeiers wijzen dan weer op het 'rebound-effect'. Minder grondstoffen gebruiken is oké, maar als de producten goedkoper worden, zullen de mensen er meer van kopen. In een systeem dat aanstuurt op groei en consumptie, zal het totale verbruik aan grondstoffen blijven toenemen. "Het rebound effect is aangetoond", vult Van Damme aan. "Maar je kunt het opvangen door anders te werken. Het BBP meet de meerwaarde, en die is niet noodzakelijk materieel. Je kunt ook groeien door te investeren in meer en betere zorg voor kinderen en ouderen, gezondheid, onderwijs, onderzoek, kunst en creativiteit…" Meer groei betekent dus niet noodzakelijk meer verbruik en vervuiling.

Jongen speelt gitaar voor zijn vriendin in een park
© Manu Milou

 

Duurzame economie

 

Tim Jackson stelt een aantal principes voor van een werkelijk duurzame economie met weinig of geen groei. Waar relevant confronteren we ze met de visie van Van Damme.

 

Arbeidstijdverdeling

 

Toenemende arbeidsproductiviteit leidt tot minder banen. Als de groei het verlies aan banen niet meer compenseert, moet het werk over meer mensen verdeeld worden. De mensen zullen minder werken.

Van Damme: "Ik geloof niet in minder werken. Bovendien zullen werknemers en vakbonden het loonverlies nooit slikken. We willen juist het arbeidspotentieel zo veel mogelijk gebruiken, maar het wel kanaliseren naar maatschappelijk waardevollere sectoren. Niet door mensen te verplichten, wel door hen te sensibiliseren en duwtjes in de rug te geven. We stellen bijvoorbeeld een loopbaanrekening voor. Dat houdt in dat mensen met hun bijdragen voor de sociale zekerheid ook een rugzakje voor zichzelf opbouwen. Op momenten dat ze er zin in hebben, kunnen ze gerust meer werken zodat hun rugzakje aandikt. Met dat rugzakje kunnen ze tijdens hun loopbaan af en toe gas terugnemen: om voor de kinderen of de ouders te zorgen, om zich bij te scholen. Ze kunnen er ook werkloosheid mee overbruggen. De loopbaanrekening fungeert dus als een verplicht spaar- en activeringssysteem. Mensen worden verplicht geld opzij te leggen, onder meer voor activiteiten die de economie vandaag nog onvoldoende naar waarde schat."

 

Meer aandacht voor niet-materiële zaken

 

Vandaag is geluk al te zeer afhankelijk van materieel bezit. Om groei in stand te houden brengen bedrijven snel nieuwe producten op de markt (bijvoorbeeld van GSM tot iPad). Om erbij te horen moet je die wel aanschaffen, want het oudere, nochtans goed werkend, product is meteen uit de mode. Zeker in samenlevingen met grote ongelijkheid is de drang groot om de sociale status te bevestigen.

Een maatschappij die minder de nadruk legt op 'hebben' is een deel van de oplossing, vindt Tim Jackson. Eenvoudige zaken leveren meer duurzaam geluk: liefde geven en ontvangen (vrienden, familie), respect genieten van je gelijken, een zinvolle bijdrage leveren aan de gemeenschap, zelfontplooiing binnen grenzen (tuinieren, wandelen, kunst…).

Volgens Van Damme kan je consumptie niet verbieden. "Duurzaamheid kan er alleen komen via democratie en vrijheid, en dus ook de vrijheid om te consumeren. Het is vooral belangrijk een correcte prijs te vragen die de 'negatieve externe kosten' incalculeert. Zoals milieuschade of het feit dat uw appels uit Nieuw-Zeeland komen." Ook de loopbaanrekening stimuleert de mensen om geluk te vinden in niet-materiële zaken zoals zorg voor kinderen en ouders en creatieve hobby’s. Dergelijke niet-materiële activiteiten moeten overigens economisch meer naar waarde geschat worden.

 

Fiscale hervorming voor duurzaamheid

 

Activiteiten die het milieu en de toekomst ondermijnen (bijvoorbeeld koolstofuitstoot of het gebruik van grondstoffen) moeten meer belast worden, arbeid kan ter compensatie minder belast worden.

 

Onderzoek en onderwijs

 

Alleen degelijk onderzoek is in staat de gigantische uitdagingen aan te gaan. De industrie moet minder grondstoffen en energie gebruiken en het probleem van de afvalberg moet opgelost worden.

Cradle to cradle (wieg tot wieg) is één van de oplossingen. Het stelt voor alle producten zodanig te ontwerpen dat ze passen in een biologische of technische (metalen…) kringloop. Er is dus geen afval meer: een verbruikt product is ofwel mest ofwel zijn de verschillende onderdelen de grondstof voor nieuwe producten. Maar om het cradle-to-cradle-principe in de praktijk te zetten is nog veel onderzoek nodig. Ook moet nog veel meer ingezet worden op werkelijk hernieuwbare energiebronnen om de fossiele brandstoffen te vervangen.

 

Ecologische investeringen

 

Aansluitend bij het vorige punt moet dringend geïnvesteerd worden in energiezuinige gebouwen, duurzame energiewinning, herinrichten van het elektriciteitsnet, beter openbaar vervoer, natuurbescherming, meer openbare ruimten (bibliotheken, groene ruimten)…

Van Damme’s visie sluit hierbij aan. "Het gaat niet over 'niet-groeien' maar over 'anders groeien'. Het gaat niet om minder kilometers afleggen, wel om minder met de auto te rijden. Dat kan als er degelijke alternatieven zijn: treinen met wifi waar je gegarandeerd een plaats vindt, huurfietsen aan het station…"

 

Een overheid met een langetermijnvisie

 

De overheid moet er vooral voor zorgen dat het algemene belang van de lange duur niet ondermijnd wordt door de particuliere belangen van het moment. Vandaag geldt eerder een kortetermijnvisie (tot de volgende verkiezingen). Van Damme bevestigt: "De overheid moet beleidshefbomen inzetten die leiden tot werkelijk duurzame groei."

 

Steun voor een ecologische transitie in ontwikkelingslanden

 

Ontwikkelingslanden dienen middelen te krijgen om een zo groen mogelijke economie uit te bouwen. Dat kan vandaag al via de Global Environment Facility. Een taks op financiële transacties kan de pot spijzen. Van Damme: "Maar we kunnen die groene technologie niet van buitenaf opleggen, ze moeten het zelf vragen. En we mogen niet de fout begaan onze efficiënte industriële productie af te stoten zodat ontwikkelingslanden dezelfde producten op de markt brengen aan een hogere milieukost. Op die manier verschuiven we niet alleen het probleem, we maken het ook erger. Het is tijd om een ernstig debat te voeren over een ecologische invoerheffing op Europees niveau." Overigens kan een dergelijke milieuheffing gebruikt worden om ontwikkelingslanden te steunen in hun ecologische transitie.

Andere principes zijn: regulering van de financiële markten, welzijnsindicatoren naast het BBP, een economische waarde voor natuur.

 

Naar een ecologische macro-economie

 

Bovenstaande principes tonen alvast enkele krijtlijnen voor de waarachtig duurzame economie van de toekomst. Tim Jackson doet een aanzet en stimuleert de discussie. Her en der ontstaan initiatieven die over de voorstellen nadenken.

Maar het is slechts een begin. Wat we nodig hebben, is een stevig doordacht, holistisch model voor de ecologische macro-economie van de toekomst. Hier is een mooie taak weggelegd voor jonge, dynamische economen, vanuit welke hoek ook. De common ground is er. Want één ding staat vast: met de huidige ongebreidelde, niet-duurzame groei haalt de planeet het niet.

Meer weten?

Tim Jackson (2010) – "Welvaart zonder groei" – "Prospérité sans croissance"

Serge Latouche (2006) – "Le pari de la décroissance"

Peter Tom Jones & Vicky De Meyere (2009) – "Terra reversa"

Paul Collier (2010) – "De geplunderde planeet" (The Plundered Planet)

www.stg.be (Stichting voor Toekomstige Generaties – binnenkort)

www.fgf.be (Fondation pour les Générations Futures – prochainement)

Dirk Holemans et al. (2011) – "Welvaren zonder groei"

www.mdbc.com(Cradle to cradle)

Cover boek: Tim Jackson (2010) – "Welvaart zonder groei" – "Prospérité sans croissance"
© Tim Jackson
Duurzaam toerisme Duurzame economie Milieu
Terug Economie
Imprimer