Fonio: een graansoort tegen voedselonzekerheid

Wendy Bashi
31 juli 2017
Fonio is een graansoort die in Oost-Afrika al van oudsher wordt geteeld. Lange tijd was het een belangrijk voedingsgewas. Sinds enkele jaren is de productie ervan drastisch gedaald vanwege het zware teeltproces en de klimaatverandering. Het Belgisch Fonds voor de Voedselzekerheid wil de teelt van deze graansoort in Noord-Benin opnieuw aanmoedigen. In Boukoumé waar dit graan het meest wordt geteeld, ijveren vrouwenverenigingen met de steun van Louvain Coopération voor de opwaardering van fonio.

Een graansoort, verweven met het leven van de Otamari

Fonio? Ik kan niet precies zeggen hoelang die graansoort al bestaat. Ze wordt van oudsher geteeld in de streek van de Otamari (Noord-Benin)’, zegt Jeanne Cambia, socio-culturele animatrice op rust. Ze is lid van de Union des Femmes pour le Développement de Boukombé (UFEDEB), een vereniging die werkt met de steun van de ngo Louvain Coopération. Jeanne wil net als vele andere vrouwen in de regio de identiteit van haar volk bewaren en bekendheid geven aan het erfgoed. Fonio maakt er onlosmakelijk deel van uit. ‘Weet u, wanneer bij ons een vrouw bevalt, schieten de vrouwen in gang en bereiden ze een pap van fonio. Alle Otamari-vrouwen kennen dit recept waarmee de melkproductie feilloos op gang wordt gebracht’, voegt ze er lachend aan toe, met een schaal fonio op haar schoot. Jeanne is moeder van vijf kinderen, van wie een tweeling, en meervoudig grootmoeder. Ze zit op de binnenplaats van de UFEDEB (waarvan zij de middelen beheert) en legt uit dat fonio ook door vrouwen wordt gebruikt als middel tegen allerhande kwalen na de bevalling.  

In de hele streek van Atacora, maar vooral in Boukombé, is een ceremoniële gebeurtenis zonder fonio gewoon ondenkbaar! Een geboorte, doop, huwelijk of overlijden of een of ander inwijdingsritueel: fonio hoort er gewoon bij. ‘Ik weet nog dat mijn vader altijd een voorraad fonio had’, vertelt Josephine Koubetti, secretaris-generaal van de UFEDEB, die ook het restaurant ervan runt.

In fonio wordt het geheim van de familie bewaard. Het graan beschermt de spirituele waarden van de familie’, legt Josephine uit. De specialiteit van haar restaurant in Boukombé is fonio-couscous. Josephine herinnert zich dat ze in de aanloop naar de inwijdingsceremonie (‘Dikuntri’ voor de meisjes en ‘Difuani’ voor de jongens) elke dag fonio moest eten die telkens volgens een ander recept was klaargemaakt. Met spijt in het hart stelt ze vast dat de jeugd geen belangstelling meer heeft voor fonio. ‘Het is zwaar werk, een teelt die veel zorg en handwerk vergt’, zegt Josephine zacht, terwijl ze haar groentebouillon omroert. ‘En weet u, vandaag willen jongeren naar de stad. Fonio en de teelt ervan is een zaak van de oudere dorpsbewoners.

Het is zwaar werk, een teelt die veel zorg en handwerk vergt. En weet u, vandaag willen jongeren naar de stad. Fonio en de teelt ervan is een zaak van de oudere dorpsbewoners.

Een klimaatbestendige graansoort

Een van de moeilijkheden waarmee wij kampen, is de onbestendigheid van de seizoenen’, zegt Jeanne Cambia bedroefd. ‘We weten vandaag niet meer waar we aan toe zijn en of we erop kunnen vertrouwen dat het zal regenen. Vroeger wisten we wanneer het regenseizoen begon, nu is alles van slag… Het regent minder vaak en minder lang. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het rooien van de bomen. Hier is de grond droog, en dat is goed voor fonio, maar daarnaast moet er nog meer groeien. We hebben ook groenten nodig en onze dieren moeten voedsel vinden. De seizoenen zijn grillig, we zijn elke houvast kwijt.’ Jeanne zegt dat ze sinds kort samen met andere vrouwen bomen tracht aan te planten om de droogte te bestrijden.

Vele kleine handelingen…

Volgens een studie die het team van Louvain Coopération in Noord-Benin heeft uitgevoerd, telen de gezinnen in Boukombé fonio in kleine hoeveelheden. De vrouwenverenigingen houden zich vooral bezig met het wieden, het oogsten en de nabewerking. De mannen bewerken de grond voor en zaaien in.

Het is een natuurlijk product’, zegt Angèle Opala, die fonio verwerkt, met enige trots. ‘Kunstmest komt er niet aan te pas. Je kunt het makkelijk zaaien, je hebt daarvoor niet veel geld nodig. Voor 1000 franc CFA (1,52 euro) kun je een heel veld inzaaien met fonio. Met twee of drie kilo zaaigoed, kun je makkelijk een hectare oogsten’, vertelt ze glimlachend.

 

Het is een natuurlijk product. Kunstmest komt er niet aan te pas. Je kunt het makkelijk zaaien, je hebt daarvoor niet veel geld nodig. Voor 1000 franc CFA (1,52 euro) kun je een heel veld inzaaien met fonio.

Van het veld tot op het bord zijn er verschillende fasen, die een voor een even belangrijk zijn. Elke handeling moet zorgvuldig worden uitgevoerd omdat fonio samen met het onkruid opkomt. Serge Dohou, technisch assistent bij Louvain Coopération en verantwoordelijk voor de promotie en de marketing van fonio, zegt dat het pellen de belangrijkste fase is in het productieproces. ‘Wanneer de fonio van het veld komt, zit rond de graankorrels nog een vliesje dat verwijderd moet worden. Maar eerst moet het graan worden ontdaan van alle onzuiverheden zoals zand en onkruid. Daarna wordt het gedroogd in de zon omdat de fonio weinig vocht mag bevatten. Pas daarna volgt het pellen.’ Het pellen moet uiterst behoedzaam gebeuren, vliesje per vliesje, omdat dat een effect heeft op de voedingswaarde van de fonio.

Voedingswaarde

Fonio is zoals andere graansoorten rijk aan koolhydraten en eiwitten die veel essentiële aminozuren bevatten. We hebben ook kunnen vaststellen dat er heel weinig obesitas voorkomt onder de bevolking die fonio eet. Fonio houdt ook de bloedsuikerspiegel op peil. Het is een goede graansoort voor diabetici’, legt Serge Dohou uit.

 

Vrouwen doen graan in zakken.
© Wendy Bashi

Culinaire mogelijkheden

Pap, couscous, brood, croissants, fonio wordt inmiddels in tal van recepten in en rond Boukombé verwerkt. Josephine Koubetti heeft zich toegelegd op couscous-recepten. ‘Ik heb onlangs vastgesteld dat fonio in onze regio niet meer zo in trek is. Als restauranthoudster heb ik beslist het een centrale plaats op mijn kaart te geven. Couscous en rode pasta zijn de specialiteiten van het huis.’

Angèle Opala verkoopt bakkerijproducten die uitsluitend met foniomeel zijn bereid. Niet alle soorten fonio zijn daarvoor geschikt, legt ze uit. ‘De fonio mag maar twee maanden oud zijn, anders zijn het brood, de croissants of de taarten hard.’ Ze gaat er prat op niet minder dan tweeënveertig recepten met fonio te kennen en laat zich voorstaan op haar kennis inzake bakkerijproducten op basis van fonio. Voor Angèle Opala houdt de promotie van fonio in haar regio een harde strijd in tegen ingevoerde producten zoals tarwebloem.

Het mag dan wel zo zijn dat fonio vandaag als een oplossing wordt gezien in de strijd tegen de voedselonzekerheid in Noord-Benin, maar dat neemt niet weg dat de geteelde hoeveelheden slechts volstaan voor eigen gebruik. Er gaat zeer weinig naar de markt. In het noorden van het land is het een gegeerd product, maar in de andere regio’s kan het maar weinigen bekoren.

 

Een programma van het Belgisch Fonds voor de Voedselzekerheid

Het ‘multisectorale programma ter ondersteuning van de voedselzekerheid en de voedingskwaliteit in het departement Atacora’ (AMSANA) dat het Belgische Fonds voor de Voedselzekerheid en het ministerie voor Landbouw, Veeteelt en Visserij (MAEP) van Benin hebben opgezet, heeft een looptijd van 5 jaar (2015-2020) en een budget van 12.592.080 euro. De keuze viel op het departement Atacora omdat de graad van ondervoeding en de voedselonzekerheid er hoog. In vijfenzestig dorpen van de gemeenten Boukombé, Cobly, Matéri en Tanguiéta vinden gerichte acties plaats. Het programma AMSANA heeft tot doel de voedselonzekerheid terug te dringen en de voedselvoorziening te verbeteren door de landbouwproductie op te voeren en de economische diensten en voedingsgewoonten te verbeteren. Vier actoren van de niet-gouvernementele samenwerking (Louvain Coopération, Rode Kruis België, Protos en Vredeseilanden) voeren het programma uit, samen met het Belgisch Ontwikkelingsagentschap BTC.

Bron: Louvain Coopération en Protos.org

Voeding Benin
Terug Economie
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 6 /7 Insecten: een duurzame lekkernij?