Hoe water, energie en voedsel verzoenen?

Koen Vandepopuliere
13 november 2019
De verzuchtingen naar meer water, energie en voedsel blijken steeds vaker onderling tegenstrijdig. Zijn ze met elkaar te verzoenen? KU Leuven neemt deel aan een Europees project dat de kwestie onderzoekt in twee belangrijke Afrikaanse bekkens.

De ‘nexus’ tussen water, energie en voedsel houdt in dat de 3 elementen sterk met mekaar verbonden zijn. Denk bijvoorbeeld aan water dat nodig is om aan landbouw te doen, maar ook om energie te produceren. Denk aan energie die nodig is in de landbouw, maar tegelijk om water te zuiveren of te ontzilten. Denk aan biomassa waarmee energie wordt gemaakt, en nog veel meer. Die nexus wordt bestudeerd in een Europees project, DAFNE. De focus ligt op het Zambezibekken en het Omo-Turkanabekken in Afrika. DAFNE heeft 14 projectpartners, waaronder KU Leuven.

Een drone vliegt boven een dam.
© Margot Verhulst

Twee bekkens

Het Zambezibekken heeft een oppervlakte van 1,32 miljoen vierkante kilometer en bevindt zich in 8 landen: Angola, Botswana, Malawi, Mozambique, Namibië, Tanzania, Zambia en Zimbabwe. In 2004 creëerden die ‘ZAMCOM’ (Zambezi Watercourse Commission). Doel: het beheer van de watervoorraad van het bekken beter coördineren.

Het Omo-Turkanabekken is dan weer belangrijk in Ethiopië en Kenia. De Omo is een rivier in Ethiopië, van waaruit water naar het Keniaanse Turkanameer vloeit.

Prof. Jos Van Orshoven (KU Leuven): ‘In die 2 gebieden investeren de nationale overheden in grootschalige infrastructuur zoals irrigatieprojecten en dammen voor waterkrachtcentrales. Ook China doet dat trouwens. Enkele landen daar hebben de ambitie elektriciteit en voedsel, onder meer suiker van suikerriet, te exporteren naar omliggende landen. Ze zien dat als een investering in welvaart. Zowel Ethiopië als Zambia willen dat bijvoorbeeld.’

In Zambia bevinden zich ook grote koper- en andere mijnen. ‘Ze leveren er de belangrijkste bijdrage aan het Bruto Nationaal Product. Maar ze verbruiken wel enorm veel water. Een tekort aan water heeft dus niet alleen impact op voedsel en elektriciteit, maar ook op mijnbouw. Ook de industrie en de stedelijke bevolking ondervinden daarvan de gevolgen, bijvoorbeeld als er onvoldoende huishoudelijk water zou beschikbaar zijn.’

In het project houden ze onder meer rekening met de klimaatverandering. ‘De impact daarvan mogen we niet onderschatten, maar volgens onze bevindingen spelen de toename van de bevolking en de welvaartsaspiraties een voornamere rol.’

"We bestuderen wat de impact is van stroomopwaartse ingrepen op stroomafwaartse gemeenschappen wat betreft landbouw, visserij, overstromingen en dergelijke meer."

Een groep onderzoekers uit Ethiopië en België bestuderen een kaart die op een tafel ligt.
© DAFNE

Rekenmodel

‘De eerste ambitie van het project is om via wiskundige modellen belangrijke wetenschappelijke inzichten te krijgen in de watercyclus in die bekkens’, gaat de professor verder. ‘Daarbij houden we niet alleen rekening met de huidige gebruikers, maar ook met deze die we in de toekomst verwachten: nieuwe elektriciteitscentrales, nieuwe irrigatieprojecten, uitbreiding van de mijnbouw, groeiende steden... We bestuderen wat de impact is van stroomopwaartse ingrepen op stroomafwaartse gemeenschappen wat betreft landbouw, visserij, overstromingen en dergelijke meer. Tevens onderzoeken we de impact op natuurgebieden. Deze zijn immers ecologisch belangrijk en hebben toeristisch potentieel.’

De rekenmodellen die we daarvoor gebruiken, zijn verwant aan deze die ook in ons land interessant blijken. ‘Denk aan overstromingsvoorspellers, en aan drinkwatermaatschappijen die met dergelijke modellen werken om zo verstandig mogelijk met ons grond- en oppervlaktewater om te gaan. De uitdaging voor het project bestaat erin dat we gebieden bestuderen die zich uitstrekken over meerdere landen. Bovendien zijn daar minder kwantitatieve gegevens beschikbaar om het beleid te onderbouwen. Ten slotte is de druk die ginds door waterschaarste ontstaat, groter dan hier. Ze is er zonder meer enorm.’

 

Katholieke Universiteit Leuven

Binnen het DAFNE-project onderzoekt KU Leuven vooral de relatie tussen water en voedsel. ‘We doen dat zowel voor de huidige als voor de geplande irrigatiesystemen. Zo is er in Ethiopië, dicht bij Kenia, een irrigatieproject van suikerriet gepland van honderdduizend hectaren. Dat zou mogelijk worden door enkele dammen. Maar het initiatief verbruikt zeer veel water. Wij berekenen daarvan de waterbehoefte. Daarnaast zochten we uit hoeveel voedsel met de huidige landbouwsystemen wordt geproduceerd. Een vraag daarbij was dan: hoe zal dat evolueren? Waarbij we rekening houden met de bevolkingsgroei, wijzigingen in het voedselpatroon -welvarender mensen consumeren meer vlees-, de klimaatverandering en zo meer.’

Het is onze bedoeling een instrumentarium te ontwikkelen, zowel rekenkundig wat betreft de watercyclus, als wat betreft die onderhandelingstool.

Prof. Van Orshoven

Overleg

Ethiopië en Kenia overleggen helaas weinig met elkaar. ‘Alle water komt uit de Ethiopische hooglanden en stroomt via de Omorivier naar het Turkanabekken in Kenia, waar het lokaal heel droog is. Keniaanse gemeenschappen hangen dus af van de neerslag in Ethiopië, maar daar zeggen sommigen: dat is ons water, we doen ermee wat wij willen. Daar is nog vooruitgang mogelijk om die partijen samen te brengen op basis van gegevens die we via onze objectieve modellen genereren.’

In het Zambezibekken staan de zaken er beter voor, onder meer dankzij de commissie ZAMCOM. Ze hebben daar een zekere traditie van overleg, stelt Van Orshoven. ‘Maar dat leidt niet meteen tot perfecte beslissingen, dus dat moet verder versterkt worden. De modellen en inzichten die een project zoals het onze genereren, kunnen zo’n overleg aanmoedigen.’

Om het overleg in de twee bekkens nieuwe kansen te geven, komen de projectpartners met NSL’s op de proppen: ‘negotiation simulation labs’. ‘Onderhandelingssimulatielaboratoria’ dus. ‘Het een webapplicatie, een internetgebaseerde gemeenschap waarbij partners communiceren op basis van info die het project vergaard heeft. Belangrijk daarbij is dat alternatieve beslissingen worden aangeboden voor zo’n overleg. Zo wordt in berekeningen van de watercyclus meegenomen of ingreep A of ingreep B al dan niet gerealiseerd wordt. Op die manier wordt het voor de belanghebbenden duidelijk wat voor impact die ingrepen hebben.’

Een Afrikaanse vrouw trekt een darm tussen koolplanten.
© Stefaan Dondeyne

Participatie

‘Het is onze bedoeling een rekenkundig instrumentarium te ontwikkelen, zowel voor de watercyclus als voor de onderhandelingstool, de NSL’s,’ zegt Van Orshoven. ‘Deze laatste kunnen de Afrikaanse betrokkenen ook na het project verder inzetten. Bij de totstandkoming ervan zijn ministeries betrokken en regionale beleidsmakers, maar ook meer maatschappelijke groepen. We streven immers naar participatie vanuit de basis. Zo doen ook vertegenwoordigers van boerengemeenschappen, een soort boerensyndicaten, mee. Sommige leven in gebieden die vroeger periodiek overstroomden. Door de dammen gebeurt dat bijna nooit meer, wat hun landbouw- en visactiviteiten bemoeilijkt. Voorts participeren ook organisaties zoals het Wereldnatuurfonds WWF, dat bekommerd is om de draslanden in Zambia en Mozambique.’

Wetenschappelijke inzichten introduceren bij beleidsmakers blijft een uitdaging.

Prof. Van Orshoven

Van Orshoven gelooft dat het onderzoek diverse Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) helpt verwezenlijken. ‘In hoeverre zoiets lukt hangt, zoals je weet, wel af van veel meer factoren dan louter wetenschappelijke inzichten. Het blijft een uitdaging om die te  introduceren bij beleidsmakers. Ook daarom proberen we zoveel mogelijk belanghebbenden te laten participeren; een top-downbenadering werkt niet.’

Project DAFNE begon op 1 september 2016 en eindigt op 31 augustus 2020. ‘In de tijd die ons rest, zullen we nog extra lokale belanghebbenden bij het project betrekken en onze  Afrikaanse partners opleiden.’

Water Hernieuwbare energie Voedselzekerheid Universitaire ontwikkelingssamenwerking
Terug Economie
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 2 /9 Iedereen heeft recht op water!