Jef Vermassen: de gruwel van kindsoldaten verzachten

Aurélie Van Wonterghem & Freija Poot
28 september 2018
Belgisch topadvocaat Jef Vermassen zet zich al sinds jaar en dag in voor kindsoldaten in Oeganda via de vzw Kindsoldaten. Hoe slaagt de vzw erin om de sterk getraumatiseerde kinderen opnieuw een normaal leven te laten leiden? Glo.be kon Vermassen interviewen voor een woordje uitleg.

U zet zich al jarenlang in voor kindsoldaten. Waarom vindt u de problematiek zo belangrijk?

Ik was preses van de studentenvereniging tijdens mijn allerlaatste jaar rechten in Leuven. Op de diploma-uitreiking gaf ik een toespraak waarin ik het volgende vermeldde. ‘We zijn allemaal universiteitsstudenten die gesponsord worden door de overheid, in ruil moeten we iets terugdoen voor de samenleving.’ Daarmee bedoelde ik: opkomen voor de zwakken. Naast mijn opleiding rechten heb ik ook criminologie gestudeerd, mijn proefschrift handelde over delinquentie bij minderjarigen. Ik ben dus altijd in de bres gesprongen waar minderjarigen onrecht aangedaan wordt. Als ik dan zie dat kindsoldaten moordenaars onder dwang zijn, wil ik daar iets aan doen. Ik zeg altijd: als je de maatschappij van morgen goed wil maken, moet je de kinderen nu helpen.

Die drang is nog versterkt tijdens mijn reis naar Oeganda. Het zuiden en het noorden van Oeganda vormen aparte leefgemeenschappen: het zuiden is veilig, maar het noorden was jarenlang levensgevaarlijk terrein. Bijgevolg namen we een groot risico door Noord-Oeganda te bezoeken. Op een avond hoorden we geweerschoten van kindsoldaten die ons hotel wilden overvallen, maar dan toch beslist hebben om het niet te doen. Zo ben ik voor het eerst zelf geconfronteerd geweest met kindsoldaten die onder dwang overvallen en moorden plegen. Die kinderen waren allemaal slachtoffers, ik moest ze helpen. (zie kader ‘Joseph Kony’)

"Als ik zie dat kindsoldaten moordenaars onder dwang zijn, wil ik daar iets aan doen. Ik zeg altijd: als je de maatschappij van morgen goed wil maken, moet je de kinderen nu helpen."

Jef Vermassen

Portret van Jef Vermassen
© Thomas Vanhaute

Hoe bent u bij de organisatie vzw Kindsoldaten betrokken geraakt?

Ik ben op vrij jonge leeftijd begonnen met ontwikkelingssamenwerking in Afrika. Na een informatiereis in Congo, toenmalig Zaïre, heb ik met een paar vrienden in Idiofa (DR Congo) geld opgehaald om een ziekenhuis te bouwen in de nabijgelegen stad Kikwit. Dat was mijn eerste project.

Daarna ben ik op uitnodiging naar Niger getrokken om in de hoofdstad Niamey het initiatief ‘Niet wikken maar wegen’ op te starten. Door kinderen te wegen, informeerden we moeders over het slechte effect dat maniok heeft op hun baby’s en boden we alternatieve voeding zoals rijst aan.

In 2005 contacteerde de oprichtster van vzw Kindsoldaten, Els De Temmerman, me met de vraag of ik wou meedoen met haar project. Daar ben ik op ingegaan omdat ik mijn hart verloren heb aan Afrika en me wilde inzetten voor kinderrechten daar. Voor ik het goed en wel besefte, was ik voorzitter van de vzw. Dat heb ik ongeveer tien jaar gedaan. Bij gebrek aan tijd heb ik afstand moeten nemen van die functie maar ik ben wel nog steeds peter van de organisatie. Dat houdt in dat ik de situatie van kindsoldaten in Oeganda verder blijf opvolgen en soms nog vergaderingen bijwoon.

Voor mijn recentste project hebben we de grootste meisjesschool van Tanzania opgericht.

 

Hoe komen de kinderen terecht bij de vzw Kindsoldaten?

Sommigen kunnen tijdens een gevecht vluchten uit het leger en komen dan terecht in vluchtelingenkampen waar in de jaren 2000 tachtig procent van de Noord-Oegandese bevolking woonde (zie kader). De kinderen kunnen meestal niet terecht bij familie en dorpelingen omdat ze hun eigen ouders of dorpsgenoten onder dwang vermoord hebben. De overlevenden zien de kinderen als verraders en moordenaars. Zelfs bij hun eigen familie en kennissen lopen ze gevaar. Daarom brengt het Oegandese regeringsleger de kinderen naar het centrum van vzw Kindsoldaten.

 

Op welk soort hulp kunnen de gevluchte kinderen rekenen in het centrum van vzw Kindsoldaten?

Ze verblijven zo’n vier tot zes maanden ons opvangcentrum in Noord-Oeganda. Bij aankomst vangen ex-kindsoldaten de nieuwe kinderen op. Dat is een groot voordeel. In veel gevallen kennen de kinderen al iemand die in het centrum zit omdat ze elkaar in het opstandelingenleger hebben leren kennen. Daardoor ontstaat er onmiddellijk een band. Ook als ze niemand kennen, ontmoeten ze er andere ex-kindsoldaten met dezelfde ervaringen waarover ze met elkaar kunnen spreken.  

De eerste stap als de kinderen aankomen, is: eten. In het leger leerden de kindsoldaten dat, zelfs als ze ontsnapten, de medewerkers van de vzw hen zouden vergiftigen. Dus moet er de eerste keer altijd iemand mee-eten. De tweede stap is hun wonden verzorgen. De kinderen hebben blootsvoets in de brousse gelopen, waardoor ze ernstige wonden hebben opgelopen aan hun voeten en benen. Ook wonden opgelopen tijdens de gevechten verzorgen we of laten we opereren. We hebben zelfs eens een meisje laten overvliegen naar België voor plastische chirurgie, omdat haar mond zo zwaar toegetakeld was.

De eerste avond nadat ze zijn toegekomen, verbranden we de kleren die ze aanhadden, dat gebeurt in groep. Het is een symbolisch gebaar om aan te geven dat hun leven als kindsoldaat afgelopen is. Vanaf dan begint de therapie. Elk kind krijgt individueel een begeleider toegewezen waar hij altijd bij terecht kan.

Tijdens de groepsactiviteiten laten we de kinderen zo veel mogelijk vertellen over hun ervaringen. Dat doen we met behulp van door hen gemaakte schilderijen en tekeningen, zo laten ze hun emoties de vrije loop. Praten is van uiterst belang. We hebben ooit een jongetje gehad waarvan de ouders hem onmiddellijk zijn komen ophalen, zonder enige therapie te krijgen. Hij heeft nu ‘catatonie’: hij is als het ware versteend en zegt geen woord meer omdat hij zijn trauma’s nooit kon verwerken. Daarnaast hebben we een toneelgroep opgericht waar de kinderen hun ervaringen naspelen. Dat doen ze in de vele vluchtelingenkampen, die op deze manier het echte verhaal te horen krijgen over wat ze meemaakten in het leger. De toehoorders zien de kinderen daardoor niet meer puur als moordenaars en hun vijandigheid wordt omgezet in solidariteit

Tekening waarin een kind zijn ervaring als kindsoldaat uitbeeldt
© vzw Kindsoldaten

Wat gebeurt er na de zes maanden in het centrum?

Na zes maanden bereiden we de kinderen voor om te re-integreren in de samenleving. Sommigen gaan studeren. Degenen die mentaal en emotioneel niet in staat zijn om naar school te gaan, leren een vak zoals naaien of brood bakken. Op die manier kunnen ze toch hun leven terug oppikken en geld verdienen. Ook als de jongeren het centrum verlaten hebben, zijn er regelmatig controles om te kijken of alles goed gaat en of ze terug een normaal leven kunnen leiden.

 

Wat gebeurt er met de kinderen die niet kunnen vluchten?

Midden 2004 heeft de Oegandese regering gezegd dat als de legerleiders zich overgaven, ze amnestie (=kwijtschelding van straf) kregen. Dan zijn veel kinderen vrijgelaten. Er is dus een deel bevrijd, een deel in het leger gestorven, en nu blijft er mogelijk nog een deel van de kindsoldaten achter in het leger van Kony in Soedan of in andere landen.

 

Bestaat er een mogelijkheid om de oorzaken aan te pakken? En er dus voor te zorgen dat de kinderen niet in het leger terechtkomen?

Dat ligt moeilijk. We hebben een paar keer vergaderd met de president van Oeganda en voorgesteld om Kony op te arresteren, maar hij ontweek het onderwerp. Eén keer zaten we er heel dichtbij om hem te pakken. Kony had zich teruggetrokken in Congo en we wisten exact waar hij zat. Els zei tegen de VN-commandant: ‘We weten waar Kony zit, er is een internationaal aanhoudingsbevel, ga hem oppakken.’ Waarop de commandant antwoordde: ‘Dat is geen prioriteit.’ Er zaten 18.000 VN-soldaten in Kampala maar ze deden niks. Ze hadden helikopters, vliegtuigen en zo meer, maar ze ondernamen niks.

Ze hebben wel aanvallen gedaan maar Kony kon altijd ontsnappen. Soms vraag je je af: willen ze hem wel arresteren? Kony was een politieke speelbal tussen Oeganda en zijn buurlanden. Misschien hadden de landen er belang bij dat ze dat in stand hielden. Kony is uiteindelijk wel verdreven uit het land door een samenwerking tussen Rwanda, Congo en Oeganda. Hij kan dus geen nieuwe Oegandese kinderen meer aanwerven, waardoor het aantal kindsoldaten er gedaald is.

Tekening waarin een kind zijn ervaring als kindsoldaat uitbeeldt
© vzw Kindsoldaten

Van de duizenden kinderen die we opgevangen hebben, zijn er slechts een tiental die in dievenbendes verzeild raakten waarvan er drie opnieuw gemoord hebben.

Welke financiële steun krijgt de vzw?

De vzw kreeg vroeger financiële steun van de federale overheid van België met Louis Michel als toenmalige minister van Buitenlandse Zaken. Ze heeft de bouw van het centrum gefinancierd. Met de Oegandese overheid hebben we goede contacten maar daarvan krijgen we geen fondsen. We kunnen wel altijd op het Oegandese regeringsleger rekenen.

Op financieel vlak werken we vooral via sponsorgelden. Dankzij het boek De meisjes van Aboke van Els De Temmerman won de vzw aan bekendheid bij het grote publiek. Kindsoldaten vormen een stilzwijgend drama waarvan de mensen ‘gepakt’ raken. Het sponsorsysteem gaat als volgt. Je kan een kind adopteren door een beperkte som geld te storten, waarmee het kind kan leven en studeren. In ruil krijgen de adoptieouders foto’s en documentatiemateriaal toegestuurd met schoolprestaties, en komen ze meer te weten over hoe het met het kind gaat.

 

Kunnen de kinderen nog een normaal leven leiden achteraf? Slagen ze erin hun trauma’s te overwinnen? Wat zijn de succesverhalen?

Er zijn veel succesverhalen maar het feit dat het merendeel van de kinderen er bovenop komt, ligt hoofdzakelijk aan de Afrikaanse manier van leven.

Om te beginnen overleven vooral de sterkere kinderen, de zwakkeren zijn jammer genoeg tijdens de gevechten gesneuveld. De overlevers hebben dus al een grotere kans om de trauma’s te overwinnen. Afrikanen bezitten ook echt die overlevingsdrang, ze zijn blij dat ze levend uit het leger zijn geraakt. Dat vormt een sterke drijfveer om de trauma’s te verwerken. Van de duizenden kinderen die we opgevangen hebben, zijn er slechts een tiental die in dievenbendes verzeild raakten waarvan er drie opnieuw gemoord hebben.

De opbrengst van mijn eerste boek Moordenaars en hun motieven vloeide volledig naar goede doelen. Daarvan was natuurlijk een deel voor de vzw Kindsoldaten. De twintig slimste kinderen uit het centrum hebben met het geld aan de universiteit van Kampala gestudeerd. Een ex-kindsoldate leidt nu een natuurpark, iemand anders is verpleegster. Er is zelfs een meisje dat nu de secretaresse is van de vrouw van de Oegandese president. Een ander meisje is nu advocaat. Ze helpt andere ex-kindsoldaten om hun problemen op te lossen.

 

Hoe ziet u de toekomst van de vzw?

Wanneer alle kinderen in het centrum afgestudeerd zijn, zal de organisatie afbouwen. Het probleem in Oeganda is immers min of meer gestabiliseerd. Voorlopig blijft de vzw actief met de kinderen die intussen het centrum verlaten hebben en hun weg gevonden hebben in de zich herstellende Oegandese samenleving.

Joseph Kony en het Verzetsleger van de Heer (LRA)

 

Sinds 1986 voerden de rebellen van het Verzetsleger van de Heer (LRA) strijd in Noord-Oeganda onder rebellenleider Joseph Kony. Hij wilde de regering omvergooien en het land besturen volgens de tien geboden. Omdat de bevolking zich meestal niet vrijwillig aansloot bij de rebellen, ontvoerden ze veel kinderen en lijfden ze hen onder dwang in als soldaat. De Wereldbank schat dat sinds het begin van het conflict zo’n 66.000 jongens en meisjes ontvoerd werden om te vechten in het rebellenleger. Dat zijn namelijk de beste soldaten. Kinderen zijn makkelijk te kneden, keren zich niet tegen hun leider, en zijn klein en wendbaar tijdens gevechten. Kony zag de kinderen dan ook als kanonnenvlees en zette ze in in de voorste linie. Bovendien werden ze massaal gefolterd, misbruikt en vermoord.

Re-integratie van kindsoldaten: prioriteit voor België

 

De re-integratie van kindsoldaten is één van de prioriteiten van het Belgische buitenlandse beleid. Ons land speelt op dat vlak een voortrekkersrol en wil de problematiek op de internationale agenda houden. België is bovendien een belangrijke donor van het monitoring and reporting-mechanisme van UNICEF, dat informatie verzamelt over ernstige kinderrechtenschendingen in gewapende conflicten. Daarom ook co-organiseerde België in New York een bijeenkomst op Hoog Niveau over re-integratie van kindsoldaten in de marge van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (september 2018). Minister van Buitenlandse Zaken Reynders modereerde het debat en koningin Mathilde nam er het woord als VN-ambassadeur voor de duurzame ontwikkelingsdoelstellingen.
 

Kinderen Conflict Oeganda
Terug Mens
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 2 /6 Guillaume in Lubumbashi: leven na de straat