Klare kijk op tradities

Chris Simoens
01 juni 2015
Met een Westerse bril lijken vrouwen in andere culturen vaak gekneld in een onderdanige positie terwijl de mannen het voor het zeggen hebben. Maar klopt dat wel altijd?

Toen de mens zo’n 10.000 jaar geleden zich toelegde op landbouw, ontstonden complexere samenlevingen. En deze hadden nood aan een organisatie. Een belangrijk element is de familie of de clan, maar ook de verhouding man-vrouw. Vaak is de vrouw de behoeder van het huis of de ‘haard’ terwijl de man vooral buitenshuis actief is. In de diverse culturen zijn daar tal van variaties op ontstaan, de een al extremer dan de ander.

Zo leven vrouwen in Saoedi-Arabië sterk gescheiden van mannen en dienen ze voor van alles en nog wat toestemming te vragen aan een mannelijke ‘beschermer’ (vader, broer of echtgenoot). In Vietnam dragen de zonen zorg voor de ouders als ze oud zijn. Na hun dood voeren ze ook de voorouderrituelen uit. Het gebruik zet een enorme druk op de ouders om een zoon te hebben, vrouwelijke embryo’s worden vaak geaborteerd.

In het Westen hebben de christelijke kerken eeuwenlang gedomineerd en zij poneerden de man als leider. Maar tijdens de 20ste eeuw maakte de vrouw een enorme ontvoogdingsstrijd door. Bovendien erkende de VN de gelijk(waardig)heid van man en vrouw als een universeel mensenrecht. Gender is dan ook een fundamenteel thema geworden bij ontwikkelingssamenwerking. Projecten moeten erop toezien dat de gelijkheid van man en vrouw gerespecteerd wordt. Alleen is zo de gewoonte ontstaan om uiterst kritisch – en vaak veroordelend – te kijken naar de man-vrouwgebruiken in andere culturen. Maar de indruk van buitenaf komt niet noodzakelijk overeen met de beleving van binnenuit.

Later we leren kijken zonder waardeoordeel en aan anderen de keuze laten

Sabine Kakunga

Polygamie

Félix Kaputu (DR Congo), genderexpert en gastprofessor aan de Universiteit Gent, noemt als voorbeeld de etnische groep van de Chokwe die vooral in Angola, Zambia en DR Congo leven. ‘Van buitenaf heb je de indruk dat de mannen de baas zijn en hun vrouwen strak in de hand houden. Maar eigenlijk is er een taakverdeling op gelijkwaardige basis. De vrouw zorgt voor de kinderen die mee onder het gezag staan van haar broers. De man gaat op jacht en bezorgt het gezin wat het nodig heeft.’ De gelijkwaardigheid komt tot uiting tijdens de initiatie waar jongens ingeleid worden in de volwassen wereld. Ze worden besneden en horen er onder meer over hun band met de voorouders en met God. En ze leren er wie ze zijn en dat hun leven nooit compleet kan zijn zonder een vrouw. Uiteindelijk beloven ze om een waardig man te zijn. In zowat heel Sub-Sahara Afrika vinden we een gelijkaardige man-vrouwverhouding terug.

Sabine Kakunga (DR Congo), verantwoordelijke Centraal-Afrika bij CNCD-11.11.11, vindt ook dat er al te veel in clichés gedacht wordt. ‘Oké, de vrouwen werken op het veld en de mannen legen de vallen. Maar die specifieke rollen helpen de familie wel om te overleven. En man en vrouw houden echt wel van elkaar, hoor!’ Ook polygamie wordt in het Westen gedoodverfd als onaanvaardbaar. ‘Maar vrouwen die dat aanvaarden hebben daar echt wel hun redenen voor! Zo zijn ze soms tevreden dat ze af en toe ontlast zijn van de zorg voor hun man.’  Of wat te denken over het gebruik dat als de echtgenoot sterft zijn broer zijn vrouw overneemt? ‘Op zijn minst wordt de vrouw niet in de steek gelaten en moeten haar kinderen niet bedelen. ’ Uiteindelijk zijn het allemaal oplossingen die bedacht zijn om te overleven. Er bestaat nu eenmaal nog geen goed georganiseerde staat met sociale zekerheid.  ‘En is het Westers systeem zoveel beter met al die scheidingen? Laten we leren kijken zonder waardeoordeel en aan anderen de keuze laten.

Vrouwen verkopen etenswaren
© Trias/Isabel Corthier

Biologische klok

Volgens Kakunga mogen ontwikkelingswerkers zich niet  blind staren op de praktijken en hun gevolgen. Wel dienen ze zich de vraag te stellen: waarom handelt men zo? Wat zit daarachter? Zo sturen ouders gemakkelijker hun zonen naar school dan hun dochters. Waarom? ‘Er moet een schoolpremie betaald worden. Daarom  heeft bijvoorbeeld een moeder met 8 kinderen niet de middelen om ze allemaal naar school te sturen. Dus kiest ze voor de jongens. Niet omdat ze beter studeren, maar omdat ze schrik heeft dat haar dochters kind-moeders zouden worden. Want dan moet ze ook nog eens voor haar kleinkinderen zorgen.’ Als de meisjes dan al het geluk hebben naar school gaan, zullen de ouders toch vaak aarzelen om hun dochter hogere studies te laten aanvatten. Waarom? ‘Omdat ze bezorgd zijn over hun biologische klok. Ze willen dat hun dochter(s) op tijd kinderen hebben omdat deze voor harmonie zorgen in het koppel.’ Er spelen dus veel factoren mee die mee bepalen waarom mensen doen wat ze doen.

Ongelijkheid op de schoolbanken is voor een groot deel verantwoordelijk voor de achtergestelde positie van de vrouw. Kakunga: ‘Geschoolde mannen kennen beter “de wereld”. Als ze te weten komen dat er geld te verdienen valt met aardappelen, dan zullen ze die kweken en exporteren. Maar vrouwen kweken alleen aardappelen voor het gezin en verkopen de overschot op een lokale markt, ze kennen niets anders.’ Gratis onderwijs is dus essentieel om de ongelijkheid weg te werken.

Kinderen helpen vrouw met bladeren sorteren voor het vuur
© Greenpeace/Reynaers

Kolonisatie

Zowel Kabutu als Kakunga stippen aan dat de kolonisatie en de moderniteit in sterke mate de traditionele, gelijkwaardige verhouding tussen man en vrouw hebben ontwricht. Kabutu: ‘Met de kolonisatie werd ook het loon ingevoerd. Mannen konden geld verdienen met hun werk. Vrouwen daarentegen zorgden voor het huishouden en de kinderen, allemaal onbetaalde activiteiten die geleidelijk als minderwaardig werden beschouwd. Of nog: de kolonisator verbood de jacht tenzij met jachtvergunning. Dé belangrijke taak voor mannen viel weg. Als alternatief werden de jongens naar school gestuurd omdat de families inzagen dat daar iets mee te verdienen viel.’ De kerk introduceerde dan weer het begrip “onderwerping” van de vrouw aan haar man. Op die manier werd een link gecreëerd tussen man, geld en superioriteit.

Volgens Kabutu was er in de traditionele samenleving weinig huiselijk geweld. Er stond immers een rem op: de familie van de vrouw kon het huwelijk verbreken en dan leed de man gezichtsverlies. Hij kon immers zijn belofte niet waarmaken om een waardig man te zijn. ‘De omslag kwam er met de salariëring en met de introductie van het kerngezin man-vrouw-kinderen. Enerzijds voelde de man zich de enige die in het levensonderhoud kon voorzien, zijn vrouw was immers niet geschoold. Anderzijds moest hij nu niet alleen de kinderen van zijn zus(sen), maar ook zijn eigen kinderen opvolgen. En daarvoor had hij onvoldoende middelen. Dat leidde tot een grote crisis, onder meer bij de Bemba in Zambia. Mannen begonnen te drinken en werden gewelddadig.’ Ze raakten ook erg gesteld op hun imago in de buitenwereld. Ze wilden tonen dat ze geld hadden, dat ze zich autoritair gedroegen tegenover hun vrouw … En ze verdronken liever hun geld dan dat ze het investeerden, bijvoorbeeld in kippenkweek, iets wat vrouwen steevast wel doen. Stilaan worden vrouwen dan ook meer en meer zichtbaar, als onderneemsters, in hoge posities. En respecteren de mannen wat hun vrouwen presteren, al blijft het macho-imago nog hangen.

Kabutu vindt het daarom goed dat projecten zich tot vrouwen richten, maar mannen mogen niet uitgesloten worden. Uiteindelijk bestaat een samenleving uit mannen én vrouwen. Ook is de dialoog essentieel: met de mensen zelf, met de chefs, de religieuze leiders. Alleen zo kan men het systeem van binnenuit leren kennen en begrijpen waarom de mensen doen wat ze doen. En de Westerse bril opzij leggen.

 

Gender Cultuur Afrika
Terug Mens
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 13 /17 Strijd tegen geweld op vrouwen in Nicaragua