Komt de doodstraf stilaan aan haar einde?

Joël Tabury & Sophie Carreau
08 oktober 2019
In februari 2019 vond in Brussel het zevende Wereldcongres tegen de doodstraf plaats. De verschillende partijen van de Wereldcoalitie tegen de Doodstraf, de ngo Ensemble Contre la Peine de Mort en een aantal vooraanstaande politici, onder wie minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders, kwamen er bijeen.

 

Belgische inbreng

België draagt de afschaffing van de doodstraf hoog in het vaandel en de Belgische diplomatie is vanouds erg begaan met dit thema. Ze organiseert geregeld events zoals dit congres en bindt op meerdere fronten de strijd aan tegen de doodstraf. Zo werkt ze onder andere samen met de ngo’s die op dit gebied werkzaam zijn. Ten aanzien van de landen die de doodstraf nog altijd als repressief middel handhaven, zet ze in op een stapsgewijze aanpak. Als de afschaffing van de doodstraf in een land op korte termijn niet haalbaar blijkt, bepleit België een moratorium op het opleggen en uitvoeren ervan.  Als de doodstraf ondanks alle inspanningen van kracht blijft, eist België de naleving van de andere mensenrechtennormen, zoals een eerlijk en billijk proces.

Didier Reynders op het 7e congres over de afschaffing van de doodstraf
© SPF Affaires étrangères/FOD Buitenlandse zaken

Het congres

Gedurende 3 dagen deelden bepleiters van de afschaffing van de doodstraf uit de hele wereld hun ervaringen om de beweging voor het recht op leven te versterken. Het congres bood de kans de vele ideeën en initiatieven van privéondernemingen samen te brengen die begaan zijn met wat consumenten belangrijk vinden. Bijvoorbeeld de weigering om aan de gevangenisdirectie producten voor dodelijke inspuitingen te leveren of het opzetten van een campagne om geld in te zamelen voor verenigingen die zich tegen de doodstraf verzetten. Het Afrikaanse continent was op dit congres sterk vertegenwoordigd (Burkina-Faso, Congo, Guinée, Gambia) en speelde een centrale rol.  

 

De doodstraf, eerst een koloniale erfenis…

In de meeste pre-koloniale Afrikaanse gemeenschappen, in zowel West-Afrika en zuidelijk Afrika als in de Berberse gemeenschappen, werd bij het nastreven van gerechtigheid steeds rekening gehouden met de matriarchale en patriarchale lijn. Tijdens zijn hele leven genoot een persoon een dubbele bescherming, langs moeders kant en langs vaders kant. Het was zelfs zo dat het hoofd van de gemeenschap buiten hen om geen beslissing kon nemen.

De belangrijkste taak van het hoofd bestond erin het evenwicht in de gemeenschap te bewaren via instrumenten voor schadeloosstelling. Wanneer iemand doodslag had gepleegd, wanneer bloed was vergoten, was de ergste straf voor die persoon vaak dat hij uit de gemeenschap werd gestoten of verwijderd. In zeer zeldzame gevallen, wanneer alle middelen voor schadeloosstelling waren uitgeput of in uitzonderlijke omstandigheden waarin de waardigheid van de slachtoffers moeilijk kon worden hersteld, werd beslist tot executie. Maar deze straf werd als een grote schande beschouwd en werd dan ook in het grootste geheim, over het algemeen in privékring, uitgevoerd.

Mede als gevolg van de kolonisatie werd de doodstraf in Afrika evenwel veel vaker toegepast. Eerst in Noord- Afrika en West-Afrika met de kolonisatie door de Arabieren, en later  onder het Europees koloniaal bewind. De doodstraf werd vaak toegepast als een exogeen koloniaal instrument eerst in het kader van de Arabische-islamitische slavenhandel, dan ten tijde van de Europese driehoekshandel en tenslotte onder het koloniaal bestuur als dusdanig.

In de meeste gevallen ging het om publieke executies, waarbij een vorm van ritualisering rond de terechtstelling ontstond. Deze bestraffing werd beschouwd als een middel ter versterking van het koloniaal gezag  bij de handhaving van de openbare orde. Het argument van de afschrikking stond centraal.

 

… dan een mensonterend politiek wapen

Vandaag wordt het argument van de afschrikking nog steeds gebruikt. Men bedient zich van de doodstraf om opposanten het zwijgen op te leggen, om terrorisme of drugshandel te bestrijden, terwijl er andere mogelijkheden zijn, zoals een levenslange gevangenisstraf.

In de hele wereld wordt de doodstraf opgelegd als "oplossing" tegen geweld. Een oplossing die het kwaad bij de wortels zou aanpakken. Maar het tegendeel is waar. De geschiedenis heeft bewezen dat de doodstraf niet werkt als afschrikwekkend middel en dat ze het geweld in een maatschappij doet toenemen. De doodstraf ontmenselijkt en maakt dat er in zekere zin een “gewenning” aan de dood ontstaat.

 

Wereldwijde stand van zaken

Het doodstrafrapport 2018 van Amnesty International, dat in april 2019 uitkwam, geeft een wereldwijde stand van zaken. De cijfers betreffen het aantal executies waarvan Amnesty International weet heeft, uitgezonderd voor China, waar dit soort informatie nog steeds staatsgeheim is. 78% van alle wereldwijd geregistreerde executies komen voor rekening van vier landen: Iran, Saudi-Arabië, Vietnam en Irak.

Er is ook een lichte stijging van de doodstrafcijfers in een aantal landen zoals Belarus, de VS, Japan, Singapore en Zuid-Soedan. Voorts waren er ook meer veroordelingen tot de doodstraf in andere landen zoals Irak, Vietnam en Egypte.

In Mauritanië en Kenia werd een moratorium op executies ingesteld. Toch is het nog steeds mogelijk mensen ter dood te veroordelen, meer bepaald op grond van antiterrorisme- of antidrugswetten.

In de Democratische Republiek Congo wordt de doodstraf nog vaak toegepast. Alhoewel de grondwet van 2006 bepaalt dat onder geen enkele omstandigheid mag worden afgeweken van het recht op leven, wordt de doodstraf er toch nog uitgesproken vanwege het gebrek aan afstemming  tussen de interne wetgevingen en de grondwet.

In Kameroen wordt de doodstraf niet meer uitgevoerd, maar wel nog steeds uitgesproken, eveneens onder het voorwendsel van terrorismebestrijding, zonder rekening te houden met de mensenrechten die daardoor worden geschonden.

In de Filipijnen heeft de beweging tegen de doodstraf eerst aan terrein gewonnen en dan opnieuw verloren. In 1994 en in 2006 werd de doodstraf reeds afgeschaft, maar na de recente presidentsverkiezingen werd het thema in het kader van een nieuwe politieke strategie weer op de agenda geplaatst.

De belangrijkste tendensen in de wereld

 

Ondanks deze bevindingen is er wereldwijd een duidelijke trend voor de afschaffing van de doodstraf, zoals mag blijken uit een daling met 31% van het aantal executies die door Amnesty International zijn geregistreerd. Dat is met name te danken aan een wijziging van de drugswet waardoor het aantal geregistreerde executies in Iran met 50% is teruggevallen.

Bord "Abolition Now"
© SPF Affaires étrangères/FOD Buitenlandse zaken

 

Noord- en Zuid-Amerika

In de Verenigde Staten van Amerika werd de wet op de doodstraf "ongrondwettelijk" verklaard in de staat Washington. Het gerechtshof van de Caraïben verklaarde eveneens dat de verplichting de doodstraf uit te spreken zoals bepaald in deel 2 van de Offences Against the Person Act ongrondwettelijk is.

 

Azië-Stille Oceaan

Maleisië heeft een moratorium ingesteld op executies en is van plan de wetgeving inzake de doodstraf te herzien. In Pakistan is het aantal executies in vergelijking met 2017 met 77% gedaald. In Bangladesh werd geen enkele doodstraf gemeld, alhoewel het toepassingsgebied van de doodstraf werd uitgebreid tot personen die bij drugshandel zijn betrokken. Voor het tweede jaar op rij vond in Indonesië geen enkele executie plaats. Laos heeft de toepassing van de doodstraf beperkt tot nog 12 strafbare feiten. De regering van de Maldiven wil het moratorium op de doodstraf dat al 60 jaar van kracht is, handhaven.

 

Europa en Centraal-Azië

De Russische Federatie, Kazachstan en Tadzjikistan hebben hun moratorium op executies gehandhaafd.

 

Midden-Oosten en Noord-Afrika

Er is een sterke daling van het aantal executies in Iran en in Irak. Algemeen gesteld is het aantal executies in het Midden-Oosten en Noord-Afrika met 41% gedaald. Er werd geen enkele executie gemeld in Bahrein, de Verenigde Arabische Emiraten, Jordanië, Koeweit en Palestina.   

 

Sub-Sahara-Afrika

Ook Burkina Faso heeft met de afschaffing van de doodstraf voor gewone misdrijven bijgedragen aan deze positieve trend. Gambia heeft stappen gezet inzake de afschaffing van de doodstraf: er werd een officieel moratorium op executies afgekondigd. In Somalië is het aantal terechtgestelden sterk gedaald. In Zimbabwe nam de president een eerste hoopgevende maatregel toen hij de straf van personen die al meer dan tien jaar in de dodencel zitten, ongedaan maakte. Met dit gebaar bevestigde hij dat hij tegen de doodstraf gekant is.

 

Conclusie

Dat alles toont aan dat een wereld waarin de doodstraf volledig is afgeschaft niet meer veraf is, al zal het nog wat inspanning vergen. Volgens Maya Sahli Fadel komt het erop aan de publieke opinie ervan bewust te maken dat het nodig is het recht op leven te beschermen en te streven naar de afschaffing van de doodstraf. Daarvoor is ondersteuning nodig, dat wil zeggen dat beleidsmakers en de organisaties van de civiele samenleving dat bij de bevolking moeten bepleiten zodat iedereen ervan doordrongen raakt dat de doodstraf een wrede en discriminatoire maatregel is. Wanneer de staten hun rapport bij de commissie indienen, wordt de staten die de doodstraf nog handhaven gevraagd toe te werken naar een moratorium. Een staat kan namelijk niet van vandaag op morgen de afschaffing van de doodstraf afkondigen.

De Wereldcoalitie tegen de Doodstraf wil sterker inzetten op het internationale verzet tegen de doodstraf. Haar uiteindelijke doel is de wereldwijde afschaffing van de doodstraf. Daartoe steunt ze de organisaties die lid zijn van de coalitie en coördineert ze de internationale pleitbezorging voor de afschaffing van de doodstraf. De Coalitie heeft 10 oktober uitgeroepen tot internationale dag tegen de doodstraf. Ze is een partnerorganisatie van het Wereldcongres tegen de doodstraf dat om de drie jaar plaatsvindt.

De Wereldcoalitie tegen de doodstraf en de Wereldcongressen gaan terug op de Franstalige vereniging ECPM (Ensemble contre la peine de mort). België zelf schaart zich achter de doelstelling van de wereldwijde afschaffing van de doodstraf. Ons land was gast- en beschermheer van het zevende Wereldcongres tegen de doodstraf dat begin 2019 in Brussel plaatsvond.

Vredesonderhandelingen
Terug naar dossier
Imprimer
In dezelfde categorie - Artikel 2 /18 8 vragen aan Samuel Poos over trends in Fair Trade