Landhervorming in Zuid-Afrika: werk van lange adem

Chris Simoens
18 juli 2019
25 jaar lang al streeft Zuid-Afrika naar een eerlijke herverdeling van het land, onder meer met Belgische steun. Maar om alle achtergestelde groepen – zwarten, vrouwen, jongeren, plattelandsbewoners – aan de bak te laten komen, heeft het nog heel wat werk voor de boeg.

Driedubbele last

In 1994 werd Nelson Mandela verkozen tot president van Zuid-Afrika. Dat luidde de overgang in van 46 jaar Apartheid naar een democratisch regime. De Apartheid – ingesteld door de blanke minderheid - had een strikte rassenscheiding ingevoerd en de zwarte bevolking enkele ‘thuislanden’ toegewezen. Al bij al was dat slechts de voortzetting van 3 eeuwen kolonisatie die gepaard ging met grove rassendiscriminatie en landonteigening. Al die tijd werd de plattelandsbevolking totaal verwaarloosd.

Nelson Mandela erfde dus een land dat zwaar gebukt ging onder een driedubbele last van torenhoge armoede, werkloosheid en ongelijkheid. 80% van de bevolking moest samentroepen op 13% van de landoppervlakte en had vaak nauwelijks middelen van bestaan (geen job, geen land). Zuid-Afrika bestond in feite uit een duale economie: enerzijds een bloeiende, gesubsidieerde grootschalige landbouw gedomineerd door de blanken, en anderzijds wat kleinschalige landbouw in de meestal onvruchtbare thuislanden, uitgevoerd door de zwarte bevolking die worstelde om te overleven.

Nelson Mandela erfde een land dat zwaar gebukt ging onder een driedubbele last van torenhoge armoede, werkloosheid en ongelijkheid.

Kolossale taak

Het was evident dat een eerlijke landhervorming cruciaal was om het land er bovenop te helpen. Een van de eerste wetten van het in 1994 verkozen zwarte meerderheidsregime richtte zich op de landkwestie. Families en gemeenschappen die hun landrechten hadden verloren, konden een herstel van deze rechten aanvragen. Op  dat programma van ‘restitutie’ volgden kort daarna ook initiatieven om een derde van het blanke landbouwland onder zwarte opkomende boeren te herverdelen, en om individuele landrechten te versterken in de voormalige thuislanden en van de landarbeiders op blanke boerderijen.

Maar de taak bleek kolossaal en veel ingewikkelder dan gedacht. Wie heeft recht op hoeveel en welk land? En wie zijn precies de oorspronkelijke en huidige ‘eigenaars’? De overheid had daar geen enkel zicht op. En land toebedelen op zich volstond niet. Het verwaarloosde platteland had nood aan infrastructuur zoals wegen, huizen en irrigatiesystemen. Boeren moesten opgeleid en ondersteund worden, niet alleen technisch  om de productie te verhogen, maar ook in ondernemerschap en vermarkting.

De taak bleek kolossaal. Wie heeft recht op hoeveel en welk land? En wie zijn precies de oorspronkelijke en huidige ‘eigenaars’?

Een Zuid-Afrikaanse vrouw bekijkt een landkaart in KwaZulu-Natal.
© Enabel

België draagt bij

Wat er ook van zij, van zodra België in 1998 zijn ontwikkelingssamenwerking met Zuid-Afrika startte, heeft het meegewerkt aan de programma’s van landhervorming en plattelandsontwikkeling. Naast studiebeurzen en enkele kleine ngo-projecten rond toegang tot land, heeft België tussen 1998 en 2017  - via zijn vroegere ontwikkelingsagentschap BTC, later omgevormd tot Enabel - in totaal 13,75 miljoen euro geïnvesteerd in rechtstreekse hulp aan de landhervorming.

België heeft onder meer meegewerkt aan de volgende activiteiten:

  • verspreiden van informatie rond  het restitutieprogramma
  • valideren en verifiëren van personen die land willen opeisen
  • ontwikkelen van goede praktijken om begunstigden beter te informeren
  • op punt stellen van databanken over opgeëist land
  • ontwikkelen van instrumenten en processen voor verifiëring die ook in andere regio’s ingezet werden
  • uitwerken van een uitgebreide strategie die toelaat dat de overheid de begunstigden van de landhervorming beter kan ondersteunen voor en na de toebedeling van land
  • sturen van lokale plannen voor landelijke ontwikkeling en landhervorming
  • ontwikkelen van een strategie voor betere coördinatie van het ministerie verantwoordelijk voor landhervorming met alle andere spelers op nationaal, provinciaal en gemeentelijk vlak
  • uitwerken van interne regels en controlesystemen om de verschillende diensten op te volgen die de begunstigden van de landhervorming en plattelandsontwikkeling verkregen hadden
  • versterken van gemeentelijke structuren waardoor burgers nauwer bij de landhervorming kunnen betrokken worden
  • organiseren van inspraak- en leermomenten rond verschillende nieuwe beleidsinstrumenten
  • organiseren van vormings- en uitwisselingsreizen rond vermarkting en landelijke ontwikkeling in de EU en China, speciaal voor beginnende kleinschalige en jonge landbouwers en ondernemers uit het platteland.

 

Tussen 1998 en 2017 heeft België 13,75 miljoen euro geïnvesteerd in rechtstreekse hulp aan de landhervorming.

Een vrouw praat met 2 mannen in de schaduw van een boom.
© Enabel

Het werk is niet af

25 jaar van democratische transitie zijn duidelijk onvoldoende gebleken om de diepgewortelde ongelijkheid ongedaan te maken. Tot nu toe kon slechts 10% van de 80 miljoen hectare ‘blank land’ herverdeeld worden onder de zwarte bevolking. Blijkbaar beschikt het Zuid-Afrikaanse staatsapparaat niet over voldoende financiële middelen, technische vaardigheden, controleprocessen en politieke consensus om een duurzame economische transitie tot stand te brengen.

Nochtans kan Zuid-Afrika pas echt een duurzame vooruitgang boeken als alle historisch achtergestelde groepen – zoals zwarten, vrouwen, jongeren en plattelandsbewoners – meer volwaardige rechten en kansen krijgen. Want ook al behoort Zuid-Afrika vandaag tot de hogere ‘middeninkomenslanden’, grote delen van de bevolking merken daar niets van omwille van de zeer hoge inkomensongelijkheid in het land. Een eerlijke landhervorming blijft cruciaal voor een verdere transformatie van de economie en samenleving.

 

Andere vormen van samenwerking

In juni 2019 rondde België officieel zijn gouvernementele samenwerking – van overheid tot overheid - met Zuid-Afrika af. Toch blijft ons land nauwe banden met het land onderhouden. En erkent het de nood om landhervorming en plattelandsontwikkeling te blijven steunen. De jarenlange Belgische ondersteuning van het landhervormingsprogramma toonde immers aan dat de versterking van de Zuid-Afrikaanse instellingen wel degelijk haar steentje kan bijdragen tot de langzame transformatie van de plattelandseconomie.

Daarom blijft de samenwerking onder andere vormen van belang, onder andere via universiteiten en onderzoeksinstellingen, ngo’s en bedrijven, of regionale, gemeentelijke of multilaterale ondersteuning. De noden blijven hoog en de uitdagingen worden complexer. Tegelijkertijd  blijft de Zuid-Afrikaanse overheid zoeken naar doeltreffender oplossingen om de grove ongelijkheden via landhervorming en plattelandsontwikkeling op te heffen. Dat blijft een werk van heel lange adem.

 

Meer weten over de Belgische steun aan de landhervorming? Bekijk het rapport van Enabel: Rural Transformation in South Africa and International Development Assistance

Zuid-Afrika Bestuur
Terug Vrede
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 2 /5 Een nieuwe manier van openbare dienstverlening