Mali, cultuur tegen intolerantie

Elise Pirsoul
01 juli 2013
In de strijd tegen obscurantisme, afhakte handen, het opgelegde zwijgen, het verbranden van boeken, gesluierde vrouwen kiezen ze voor woorden, muziek, theater. Ze zijn niet vergeten dat hun land ooit een smeltkroes was van culturen, godsdiensten, rassen, waar tolerantie met een hoofdletter werd geschreven.  Voor hen betekent cultuur in dialoog treden met de andere. Een gesprek met Adama Traoré, theatermaker en promotor van verschillende culturen en Ibrahima Aya, schrijver en uitgever. 

Smeltkroes van culturen

Mali vormt de brug tussen « Zwart » Afrika en de « Arabische » wereld in de Sahara, het is een land waar volkeren en rassen elkaar ontmoeten. De recente geschiedenis ligt helaas nog vers in het geheugen.  Met een staatsgreep werd een eind gemaakt aan de democratie in het land, enkele maanden later bezetten gewapende islamitische fundamentalisten het noorden (2/3 van het land) waar ze met harde hand optraden. Een groot deel van de bevolking zag zich gedwongen de regio of het land te verlaten.

In Timboektoe, de culturele en historische plek bij uitstek aan de rand van de Sahara, bevindt zich een Koranuniversiteit waar meer dan 100.000 manuscripten worden bewaard die 9 eeuwen oud zijn. Hier werd een tolerante Islam onderwezen die in het teken staat van de ontmoeting van culturen. Vanwege haar geografische ligging werd de stad al herhaaldelijk ingenomen. « Maar bij elke poging die werd ondernomen om de stad een strenge Islam op te leggen, verzetten de inwoners zich. De stad gaf uiting aan haar verzet door de bibliotheken en manuscripten toegankelijk te maken. Ook deze keer slaagden ‘degenen die waren gekomen’ er niet in de inwoners van Timboektoe die al sinds de 9de eeuw de Islam onderwijzen, te dicteren wat de musulmaanse godsdienst is of moet zijn», legt schrijver Ibrahima Aya uit.

 

Monddood gemaakte artiesten

De Islamisten zijn gekomen… en onverdraagzaamheid werd tot regel verheven. Vrouwen moesten een sluier dragen, het dragen van traditionele sieraden werd verboden, van wie gitaar speelde, zouden de vingers worden afgesneden, van wie zong, de tong, muzikanten werden geslagen, menselijke afbeeldingen op schilderijen weggewist, de radiozenders werden verplicht Koranmuziek te spelen, samenkomsten werden verboden …. « De mensen werd geweld aangedaan, het was een aanslag op hun kunst. De salafisten wilden de stilte opleggen en een andere houding ten aanzien van de wereld. Elke uitwisseling van ideeën werd verboden », stelt Adama Traoré, toneelspeler en directeur van de culturele vereniging Acte 7, bedroefd vast. « Dat omhooggevallen generalen aan de macht konden komen, heeft te maken met een gebrek aan zelfstandig denken. Het samenlevingsproject werd gereduceerd tot insjallah», voegt hij eraan toe.

« Sinds 2010 voelde je de dreiging voor Timboektoe en zijn manuscripten dichterbij komen» merkt Aya op. Het integrisme was voelbaar tot in Bamako. Grote ontmoetingsplekken werden voor veel geld opgekocht en omgevormd tot moskeeën « Vandaag zijn veel culturele ruimtes ingenomen door de integristen. Vóór 1991 en de structurele aanpassingsprogramma’s waren er 42 bioscoopzalen, vandaag is er nog maar eentje » zegt de toneelspeler boos.   

Telkens onbeschaafde en integristische hordes een donkere schaduw wierpen op de zandvlakes van Timboektoe, stelde de universiteitsstad met 333 heiligen zijn private en openbare bibliotheken open om neen te zeggen. Ik wil deze traditie graag voortzetten.

Ibrahima Aya

In dialoog treden met wie anders is

« Het gebrek aan zelfstandig denken heeft de opkomst van de salafisten in de hand gewerkt », herhaalt Adama Traoré opnieuw, als een credo. Hij voegt eraan toe. « Cultuur is de ruimte voor de uitwisseling van ideeën ; cultuur is ook een dialoog die de erkenning vereist van wie anders is. Waarheid is een relatief gegeven. Je kunt niet discuteren met iemand die je misprijst. De integristen denken dat er maar één waarheid is. Ze weigeren in dialoog te treden.»

« De crisis in Mali is een beschavingscrisis. De vijanden hadden het eerst gemunt op de manuscripten, dan op de culturele actoren, dan op de cultuuruitingen. Ze hebben het zelfstandig denken in de kiem gesmoord. » besluit de schrijver. De dichter verwoordt het als volgt: «Kunstenaar zijn betekent weerstand bieden, betekent het opgelegde zwijgen overstijgen. Vertellen over wat we zien, waardoor we de andere kunnen aanvoelen. Poëzie laat toe het onuitsprekelijke uit te drukken, onze vrijheid, ons patrimonium op te eisen, kortom wat we zijn ».

 

Weerstand bieden met cultuur

« Toen ik me afvroeg hoe ik op het obscurantisme moest reageren, heb ik beslist aan te sluiten bij de traditie van Timboektoe dat bij elke bedreiging zijn bibliotheken openstelde opdat de mensen de manuscripten opnieuw zouden lezen. Ik heb dus een bibliotheek opgericht met boeken uit de hele wereld met een dedicatie van de auteurs. Dit betekent, je staat er niet alleen voor, we zijn er ook, via de cultuur. Dichters en schrijvers uit de hele wereld melden zich present.» Zo komt het dat Ibrahima Aya, die een slecht voorgevoel had, in 2011 de « Bibliothèque des dédicaces de Tombouctou» (de bibliotheek van de opgedragen boeken)  opricht. Wanneer enkele maanden later de stad wordt geplunderd en de manuscripten worden vernield, geeft hij de gedichtenbundel « Voix hautes pour Tombouctou » uit.

In december 2012 organiseerde Acte 7 ondanks de oorlog en als aanklacht het ‘Festival du théâtre des réalités’. Het thema was « Theater en weerstand ». Tussen twee theatervoorstellingen in moesten de artiesten en genodigden van het festival nadenken over de "rol van de civiele samenleving bij het indijken van het religieuze integrisme" « Er waren ook Toeareg-artiesten uitgenodigd, maar de regering verhinderde hun komst. We hadden ze graag laten kennismaken en in contact gebracht met de bevolking uit Noord- en Zuid-Mali. »

« We hebben ook culturele workshops in Segou georganiseerd», zegt Adama Traoré. « We lieten kunstenaars uit de bezette gebieden voor een verblijf van een maand overkomen. Zo kwam een theaterstuk tot stand en een hoorspel voor de radio» vertelt Adama Traoré, artistiek directeur van het festival. Er was al langer weerstand, nog voor de invasie van de salafisten, omdat het integrisme al enkele jaren tot in Bamako in de lucht hing. In juni 2011 hebben we een coalitie voor culturele diversiteit gevormd. »

Donorconferentie voor Mali

 

Op 15 mei 2013 vond in Brussel een donorconferentie voor Mali plaats. 108 landen en instellingen namen aan deze conferentie deel die in totaal 3,25 miljard euro bijeenbracht, een bedrag dat ver boven de verwachte 1,96 miljard euro ligt. De Belgische minister voor Ontwikkelingssamenwerking heeft actieve steun toegezegd voor het herstelproces in Mali. België zal een bijdrage leveren van 17,3 miljoen euro in 2013 en van 14,2 miljoen euro in 2014.

Om de economische opleving in Mali te steunen, zal België een deel van zijn samenwerkingsprogramma aanpassen en een bijdrage leveren aan het "Plan pour la relance durable du Mali" (plan voor de duurzame opleving van Mali). Maar het lenigen van humanitaire noden en onmiddellijke actie zullen niet volstaan om Mali duurzaam te stabiliseren. Daarvoor is een engagement op langere termijn nodig. België zal dan ook steun verlenen om het verkiezingsproces in de zomer van dit jaar tot een goed einde te brengen. Volgens de Belgische minister kan het vertrouwen van de bevolking in Mali enkel worden hersteld als werk wordt gemaakt van de opbouw van sterke en legitieme instellingen die de bevolking van Mali in al haar diversiteit vertegenwoordigen.

Culturele dimensie en democratie

« We hebben hulp nodig om de grondslag te leggen voor een democratie waarin expressie heilig is » vervolgt Adama Traoré. «Cultuur en onderwijs zijn de pijlers van de democratie ». En ook van ontwikkeling : « Ontwikkeling houdt in dat je je de andere in zijn cultuur ziet. Als het niet mogelijk is zich in een andere cultuur te verplaatsen, kan er geen sprake zijn van ontwikkeling, maar enkel van economische groei. »

« We hebben maar een kleine inbreng in deze strijd die we samen voeren. Als niemand ons helpt de weg van de ontwikkeling in te slaan, kiezen de mensen morgen de kant van de salafisten. En als de Sahel valt, zal Europa dit geweten hebben !», besluit de toneelspeler.

Cultuur Mali
Terug Mens
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 10 /9 Mindalae: ambachtswerk met een identiteit