Man zijn zonder macho te zijn

Chris Simoens
01 juni 2015

Stereotypen doorbreken in vrouwonvriendelijk El Salvador

Machismo kan leiden tot vernederende praktijken voor vrouwen. Een schrijnend voorbeeld is El Salvador in het mannenbastion van Midden-Amerika. Trias leert er mannen naar hun gedrag te kijken. Of hoe je man kan zijn zonder macho te zijn. En hoe je de genderproblematiek alleen kan oplossen door mannen erbij te betrekken.

Een ‘echte’ man, waaraan denkt u dan? Of hoe gedraagt zich de typisch mannelijke held? Sterk, ruw, vaak bovenmenselijk en ultramacho. In de meeste culturen spoort mannelijkheid inderdaad met competitie, agressie, dominantie, kracht, dapperheid, onafhankelijkheid, seksuele activiteit. We kunnen al eens lacherig doen over de ‘stoere bink’, maar we staan er niet bij stil dat een dergelijke, diep gewortelde mentaliteit vaak schrijnende gevolgen heeft voor vrouwen. Want aan een stereotype ‘masculiniteit’ hangt een al even stereotype ‘femininiteit’ vast: onderdanig, zwak, afhankelijk. En dat leidt tot een heel klassiek rollenpatroon en vrouwonvriendelijke praktijken.

Haantjesbastion El Salvador

Eén van de landen waar ‘machismo’ – nadrukkelijk vertoon van mannelijkheid - hoogtij viert is El Salvador. Het land wordt bovendien beheerst door een cultuur van geweld door een recent verleden van burgeroorlogen. Enkele feiten:

  • Moorden op vrouwen louter omdat ze vrouw zijn, zijn schering en inslag, en het gerecht doet nauwelijks iets aan dergelijke ‘femicides’ (1). Vooral plattelandsvrouwen staan uitermate zwak.
  • Onder de leden van coöperatieven zijn er gemiddeld slechts 22% vrouwen. In bestuurlijke functies is minder dan 17% vrouw.
  • Meisjes doen vaker dan jongens de school niet uit, en er zijn dubbel zoveel ongeletterde vrouwen als mannen.
  • Vrouwen verdienen minder dan de helft dan mannen. De hoogste werkloosheid vinden we onder jonge vrouwen in de steden.
  • Eén derde van de gezinnen zijn eenoudergezinnen met een vrouw aan het hoofd. Deze hebben het extra lastig om het hoofd boven water te houden, wat hen vaak dwingt om illegaal naar de VS te migreren.

 

Mannen en jongens houden groot papier vast
© Oxfam/Tinek D'Haese

Abortus illegaal

Exacte cijfers zijn moeilijk te achterhalen, maar 13,4% van alle vrouwen zou tijdens hun leven minstens eenmaal het slachtoffer geweest zijn van seksueel geweld, vaak toen ze minder dan 15 jaar oud waren. Uitermate schrijnend is een wet van 1997 die elke vorm van abortus tot een misdaad bestempelt. Zelfs als een vrouw zich met een (natuurlijk) miskraam meldt in een ziekenhuis kan ze verdacht worden van moord. Meisjes, zwanger door verkrachting – zelfs al zijn ze amper 9 jaar oud – worden verplicht hun zwangerschap te voldragen, met risico op hun leven. Een vrouw die abortus pleegt riskeert minstens 2 à 8 jaar gevangenis, gezondheidswerkers die abortus uitvoeren 10 à 12 jaar! Veel vrouwen zoeken dan ook hun toevlucht tot een illegale, onveilige abortus.

Nu pas, nu ik al 54 jaar oud ben, zie ik in welke schade ik heb toegebracht aan mijn diebaren. Triest, maar het is niet te laat om te veranderen.

Man tekent vrouwenlichaam op papier
© Oxfam/Tinek D'Haesse

Machismo doorprikken

Ngo’s als Amnesty International en Oxfam verdedigen de rechten van vrouwen in El Salvador en proberen hen mondiger te maken. Maar dat wijzigt niets aan het basisprobleem: het machismo waarvan de hele samenleving doordrongen wordt. Daarom organiseert de ngo Trias er opleidingen die specifiek gericht zijn op mannen. Daarin nemen de deelnemende mannen – allen lid van een coöperatieve of andere organisatie - hun eigen gedrag onder de loep, met inbegrip van de gevolgen die dat heeft voor vrouwen.

Ook al tonen sommigen bij aanvang geen interesse, het enthousiasme groeit van dag op dag. De deelnemers beelden situaties uit van geweld tegen vrouwen die in hun omgeving zijn voorgekomen. Of ze schrijven een brief aan hun vader. Ook de confrontatie met een aantal vragen hoort er bij: Hoe handelt een man die niet gewelddadig is? Ben je meer man als je meerdere partners hebt? En zo meer.

Stukje bij beetje groeit het inzicht. De mannen geven toe dat er in hun land eigenlijk geen seksuele opvoeding bestaat en dat hun zonen het dan maar op straat leren of zich spiegelen aan hun vader. De cultuur van geweld in El Salvador wordt eveneens met de vinger gewezen. ‘Een man wordt niet gewelddadig geboren, hij wordt het door de sociale context’. Maar dat is geen excuus om niets te veranderen, integendeel. Allen zijn na afloop vastbesloten om een betere vader en echtgenoot te zijn. ‘Nu pas, nu ik al 54 jaar oud ben, zie ik in welke schade ik heb toegebracht aan mijn dierbaren. Triest, maar het is niet te laat om te veranderen.’ ‘Ik besef nu dat ik moet meehelpen in het huishouden’. Bedoeling is ook dat de deelnemers als ‘agenten van verandering’ hun inzichten overdragen aan de mannen van hun organisatie of gemeente.

Vanzelfsprekend richten ngo’s als Trias zich ook tot vrouwen. Zo organiseert ze vormingen rond leiderschap waar vrouwen leren opkomen voor zichzelf. De deelneemsters ontwikkelen een steviger zelfbeeld, waardoor ze meer ondernemend durven zijn en een eigen inkomen kunnen verwerven. Maar om de genderproblematiek op te lossen volstaat empowerment van vrouwen niet. Ook mannen moeten betrokken worden. Want al bij al ligt het gedrag van mannen aan de basis van de problemen die vrouwen ondervinden. Met haar opleidingen voor vrouwen én mannen probeert Trias  het machismo te doorbreken. En ook al verandert een diepgeworteld gedrag niet zomaar, een eerste aanzet is alvast gegeven.

(1) Buurland Guatemala voerde in 2008 wel zware straffen in op ‘femicide’ die ze ook uitvoert.  

 

‘Masculiniteit’ versus ‘femininiteit’: een keurslijf

Voor veel mensen vormt man of vrouw zijn een cruciaal onderdeel van hun identiteit. Maar wat houdt dat in? Moet je als man dan per se dominant, dapper en hard zijn? En als vrouw onderdanig, passief en emotioneel? Voor de typische macho geldt dat alvast wel. Toch is er nauwelijks een biologische basis voor dergelijk stereotiep gedrag. Het is de cultuur, de samenleving, die bepaalt hoe men zich als man of vrouw dient te gedragen. Ook al vertonen de meeste culturen nog een zekere mannelijke dominantie, toch leerde antropologe Margaret Mead ons al in 1935 dat het zeker niet universeel geldt. Soms zijn de mannen emotioneel en de vrouwen actief, of zijn zowel mannen als vrouwen ‘passief en coöperatief’ of ‘actief en competitief’.

"Geslachtsrollen beknotten zowel mannen als vrouwen in wat zij kunnen doen. In feite maken deze rollen ons tot slaaf, ze dwingen ons te zijn wat anderen willen dat we zijn."

Clayton E. Tucker-Ladd. ‘Psychological Self-Help’.

Maar met deze vaststelling alleen verander je geen samenleving, zeker als een stereotiep gedragspatroon er al eeuwenlang verankerd is. Vrouwen die mondiger en economisch actiever worden, vormen een bedreiging voor de man. Waar staan ze dan nog voor als ze soms moeten onderdoen voor een vrouw? Komen ze dan niet als doetje over? Die twijfel alleen al kan gewelddadig gedrag bij de man uitlokken.  

Merkwaardig genoeg houden vrouwen zelf dit stereotiep gedrag vaak in stand. Zo worden jongens al van in de wieg gestimuleerd om sterk te zijn, en meisjes om zorgzaam en voorzichtig te zijn. Dus al van bij de geboorte is waakzaamheid geboden als we het keurslijf van masculiniteit en femininiteit willen aantasten. Meisjes en jongens moeten leren respect opbrengen voor zowel mannelijke als vrouwelijke waarden. Een jongen of man mag dan al dapper en krachtig zijn, dat sluit zorgzaamheid en kwetsbaarheid niet uit, én omgekeerd. In wezen is iedereen vrij om zijn identiteit te bepalen los van het man of vrouw zijn. En is elk ander volkomen gelijkwaardig aan onszelf.

"Machismo is laf, een gebrek aan mannelijkheid"

Gabriel Garcia Marquez

Om de patronen te doorbreken die vooral nefast zijn voor de vrouw, kan je in elk geval niet om de mannen heen. Her en der rijzen er dan ook initiatieven die zich richten op mannen. Zo werkt MenEngage, een wereldwijde alliantie van ruim 400 ngo’s, met jongens en mannen om gendergelijkheid te realiseren. Ze is vastbesloten om een nieuwe, meer vreedzame vorm van masculiniteit te ontwikkelen. ‘Omdat een meer gelijke wereld gunstig is voor mannen, vrouwen, jongens én meisjes’.

 

Vrouwen El Salvador
Terug Mens
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 16 /17 Man ≠ vrouw, zeker in Palestina