Rwanda: geestelijke gezondheidszorg prioritair

François Janne d’Othée
01 december 2014
Twintig jaar na de genocide blijft de geestelijke gezondheidszorg in Rwanda een prioritaire de sector voor België. Doelstelling is personeel op te leiden dat dicht bij de slachtoffers staat en kwaliteitsvolle zorgen kan verstrekken.  

Uit de tribune steeg geschreeuw op, eerst uit tientallen, dan uit honderden monden. Niet te harden. Zelfs een militair kreeg het benauwd. Op een herdenking van de 20ste verjaardag van de genocide op 7 april 2014 in het Amahorostadion van Kigali doet een Tutsi-overlevende zijn ondraaglijke verhaal voor een menigte van 30.000 toeschouwers. Het Rode Kruis moet tientallen mannen en vrouwen naar buiten begeleiden die de horror van de gebeurtenissen in 1994 te sterk herbeleefden.

Het razendsnelle verloop van de tragedie verklaart waarom bij zoveel mensen het onbehagen aanwezig blijft. In minder dan 100 dagen tijd kwamen bijna een miljoen mensen om. Met machetes, geweren, granaten werden hele families zonder onderscheid uitgeroeid, van pasgeborenen tot ouderen, enkel en alleen op basis van hun origine. Zelfs het neuropsychiatrisch ziekenhuis Caraes Ndera, ten oosten van Kigali, ontsnapte niet aan de moorddadige gekte. Het verplegend personeel, tientallen geesteszieken, en met hen honderden Rwandezen die er hun toevlucht hadden gezocht, werden afgeslacht. Het ziekenhuis werd vernield en de archieven gestolen.

Een psycholoog praat met een patiente in de tuin van een ziekenhuis
© Fracarita Belgium

In 1996 konden de Broeders van Liefde, die de instelling besturen, met de hulp van België en Zwitserland de activiteiten opnieuw opstarten. ‘In de periode na de genocide was het enorm moeilijk om verplegend personeel te vinden’, vertelde algemeen directeur broeder Charles Nkubili tijdens het bezoek van Jean-Pascal Labille, voorganger van minister van Ontwikkelingssamenwerking Alexander De Croo, in februari 2014. ‘Om dit probleem op te lossen heeft onze congregatie, met de steun van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking, een school voor psychiatrisch verpleegkundigen opgericht in Ndera, waar op tien jaar tijd 250 gespecialiseerde verpleegkundigen zijn afgestudeerd.

Vandaag bekleedt dit ziekenhuis met 351 bedden opnieuw zijn positie als nationaal referentiecentrum, samen met het Centre hospitalier universitaire van Kigali. In 2013 verbleven maar liefst 49.161 patiënten in het ziekenhuis, voor een opname van gemiddeld 28 dagen. 61% van deze patiënten werd doorverwezen naar de psychiatrie, waar een derde van de ziektebeelden schizofrenie, schizotypische stoornissen en waanstoornissen zijn. De andere patiënten werden doorverwezen naar de afdeling neurologie.

Voor de Rwandese regering is de geestelijke gezondheidszorg een prioritaire sector die op alle niveaus van de gezondheidspiramide een plaats heeft gekregen. Het land heeft namelijk nog altijd een hoog sterftecijfer als gevolg van mentale stoornissen. Zo wordt meer dan één Rwandees op vier getroffen door zware depressies en posttraumatische stressstoornissen, een cijfer dat ver boven de internationale gemiddelden ligt. ‘Deze cijfers dateren van 2009 maar de situatie is nauwelijks verbeterd’, verduidelijkt dr. Achour Ait Mohand, assistent van de Belgische Technische Coöperatie (BTC) bij het Rwandese Ministerie van Volksgezondheid (1).

Een Rwandese vrouw met een apparaat om het hoofd
© Fracarita Belgium

Tot in de dorpen

Sinds 2002 verleent België als enige bilaterale partner zowel technische als methodologische en financiële steun aan de geestelijke gezondheidszorg in Rwanda. In datzelfde jaar werd het decentralisatieproces opgestart. Vandaag beschikken alle 43 districtziekenhuizen van het land over een afdeling geestelijke gezondheidszorg die het hele proces van consultatie, hospitalisatie, interactie met de familie, sensibilisering en opleiding beheert’, aldus dr. Ait Mohand. Behalve het gespecialiseerd personeel (minstens 2 verpleegkundigen gespecialiseerd in geestelijke gezondheidszorg per afdeling) kregen meer dan 160 huisartsen en een honderdtal algemeen verpleegkundigen een opleiding over de behandeling van frequent voorkomende stoornissen. Bovendien maken meer en meer psychologen deel uit van het behandelproces.

En dat is niet alles. Om zo snel mogelijk na het ontstaan van de stoornissen met een behandeling te beginnen, vormt geestelijke gezondheidszorg voortaan een onderdeel van de opleiding van de verpleegkundigen in de gezondheidscentra en van de gemeentelijke gezondheidswerkers (momenteel meer dan 25.000). Het is de bedoeling dat alle centra over minstens één verpleegkundige beschikken die bekend is met mentale stoornissen en dat elke gemeente over een gezondheidswerker beschikt die een opleiding geestelijke gezondheidszorg heeft gevolgd. Via een getrapt controlesysteem blijft de coherentie en de kwaliteit van de gezondheidszorg gewaarborgd. In het systeem controleren de nationale referentiestructuren de ploegen in de districtziekenhuizen, die op hun beurt de gezondheidscentra controleren.

De dorpen moeten evenwel niet aan deze regel voldoen. Waarom? ‘Omdat de gezondheidswerkers daar geen technisch werk verrichten’, antwoordt dr. Ait Mohand. ‘Hun taak is de stoornissen in een vroeg stadium op te sporen, de families de weg te wijzen in het gezondheidsstelsel, mee te werken aan de categorisering van de patiënten en te strijden tegen de stigmatisering van geesteszieken.In de praktijk bestaan in heel wat Afrikaanse landen nog veel misvattingen over geestesziekten. ‘Uit wat ik lees en vanuit mijn ervaring weet ik dat mensen geestesziekte vaak over één kam scheren met kwaadaardige krachten, hekserij, bezetenheid en andere duistere zaken’, aldus nog de dokter.

Om tegen dit volksgeloof in te gaan zendt Radio Rwanda wekelijks een sensibiliseringsprogramma uit. Daarnaast worden jaarlijks drie grootscheepse campagnes gehouden: op de Werelddag van de Geestelijke Gezondheid (oktober), de herdenking van de genocide (april) en de internationale antidrugsdag (juni). Toch blijven veel patiënten gelijktijdig hun ‘traditionele’ genezers raadplegen.

Meer dan één Rwandees op vier wordt getroffen door zware depressies en posttraumatische stressstoornissen, een cijfer dat ver boven de internationale gemiddelden ligt.

Portret van een patiënte met angstige blik
© Fracarita Belgium

Meeleven met familie en buren

De toename van het aantal raadplegingen en van het aantal vastgestelde pathologieën toont aan dat het systeem steeds toegankelijker en doeltreffender wordt’, besluit dr. Ait Mohand. Verder heeft de terugbetaling van de kosten voor geestelijke gezondheidszorg door de ziekteverzekering aanzienlijk bijgedragen aan dat positieve resultaat. Toch neemt dat niet weg dat de gevolgen van de gruwelen van de genocide nog pijnlijk voelbaar zijn. ‘De meest ernstige gevallen dragen vaak nog de gebeurtenissen van deze verschrikkelijke maanden met zich mee, zonder dat de patiënten daarom zelf deze beproevingen hebben doorstaan, in die zin dat deze mensen emotioneel meebeleven wat hun familie of buren persoonlijk hebben meegemaakt.’ Alsof een vreselijke siddering doorheen de samenleving is getrokken en slechts geleidelijk afneemt.

Intussen wordt het personeel verder opgeleid. In het ziekenhuis van Ndera en in het Centre hospitalier universitaire van Kigali werden drie psychiaters opgeleid, één van hen heeft zich gespecialiseerd in psychische stoornissen bij kinderen en jongeren. Hij is de eerste kinderpsychiater in het land. De drie psychiaters konden gebruik maken van een studiebeurs van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking. In 2013 werd een derde specialisatiecyclus in de psychiatrie gestart in samenwerking met de Université du Rwanda. Resultaat: met het aantal kandidaten dat in het land zelf én in het buitenland wordt opgeleid zou Rwanda tegen 2018 17 tot 20 psychiaters hebben.

 

(1) Dr. Achour Ait Mohand schreef mee aan het gezamenlijke werk Violences de masse, reconstruction psychique et des liens sociaux. Initiative de développement de la santé mentale dans la région des Grands Lacs’, verschenen bij L’Harmattan in mei 2014, gebaseerd op een internationale conferentie die plaatsvond in Kigali in 2012.

Rwanda Geestelijke gezondheid
Terug Mens
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 19 /21 Verborgen uitdagingen, een halve eeuw Damiaanactie