Schadelijke polarisatie? Kazerne Dossin doorbreekt de spiraal

Chris Simoens
09 oktober 2019
Kazerne Dossin (Mechelen) geeft vormingen rond polarisatie en bouwt volop aan een kennisplatform. Omdat het belangrijk is dat mensen het mechanisme ervan begrijpen.

Komt polarisatie vandaag meer voor dan vroeger? Heel moeilijk om zeggen. Het fenomeen is nu eenmaal des mensen. We leven in een complexe wereld met veel groepen van mensen met elk andere kenmerken. Om het wat overzichtelijk te houden, vertonen we de neiging die groepen een naam te geven, er een etiket op te kleven. Kortom, we gaan makkelijk denken in wij en zij.

Man en vrouw, Vlaming en Waal, links en rechts, moslim en christen, protestant en katholiek, Noord en Zuid, het volk en de elite, … Noem maar op. Op zich is daar niets mis mee. Maar de etiketten kunnen wel hardnekkig worden. Geleidelijk verankert er zich een beeld over de ander dat niet meer op feiten stoelt, het wordt louter een gedachteconstructie. Bijvoorbeeld ‘migranten zijn gewelddadig en belust op onze jobs’.

 

10 stappen van een genocide

‘Eenvoudige zaken als mensen in groepen indelen en er een symbool op kleven kunnen evolueren tot diepgaande polarisatie en zelfs genocide’, zegt Adriaan Baccaert, medewerker polarisatie bij Kazerne Dossin (Mechelen). ‘Dat zijn de bevindingen van Gregory Stanton die alle genocides van de moderne geschiedenis heeft onderzocht.’

Stanton herkent 10 stappen die naar een genocide kunnen leiden. Het begint met classificatie en symbolisering. Baccaert: ‘Iemand man of vrouw noemen en vervolgens een icoontje voor man of vrouw op een WC-deur gebruiken, dat is onschuldig. Maar mensen opleggen een jodenster te dragen, gaat al veel verder. De zesde stap – na discriminatie, ontmenselijking en organisatie - is polarisatie. Tot aan stap 6 kunnen de groepen nog min of meer naast elkaar leven, vanaf stap 6 lukt dat niet meer. Dan gaan echt de rode vlaggen af. In het slechtste geval volgen daarna de stappen van voorbereiding, over vervolging tot uitroeiing.’

Van zodra stap 6 – polarisatie – bereikt is, hebben mensen geen marge meer om gematigd te zijn. Baccaert: ‘Tijdens de Spaanse burgeroorlog was je voor Franco óf een communist. Bij verregaande polarisatie verdwijnt immers het midden: het wordt monddood gemaakt of gedwongen om partij te kiezen. Ook tijdens de clash tussen Tutsi’s en Hutu’s in Rwanda werden de gematigde stemmen verdacht gemaakt en vermoord.’

Het moge duidelijk zijn, Kazerne Dossin zet sterk in op het thema polarisatie. Ze wil meer zijn dan een museum en memoriaal van de holocaust in België, maar ook werken rond mensenrechten vandaag (zie kader). ‘Holocaust blijft onze core business,’ zegt Baccaert. ‘Maar we willen ook de mechanismen aan het licht brengen die tot de holocaust hebben geleid. We stellen ons de vraag: hoe kunnen die mechanismen ook vandaag tot gelijkaardige situaties leiden?’

Polarisatie blijkt een universeel mechanisme te zijn, een patroon of cascade waar mensen zonder het goed en wel te beseffen in verwikkeld raken. Eens mensen in de val van polarisatie getrapt zijn, is het heel moeilijk om eruit te raken.

Polarisatie blijkt een universeel mechanisme te zijn, een patroon of cascade waar mensen zonder het goed en wel te beseffen in verwikkeld raken. Eens mensen in de val van polarisatie getrapt zijn, is het heel moeilijk om eruit te raken. ‘Daarom is het zo belangrijk dat mensen inzien hoe het mechanisme werkt’, zegt Baccaert. ‘Mensen zijn immers blind over hun eigen rol binnen de polarisatie, overtuigd als ze zijn van hun eigen gelijk. Dat zie je bijvoorbeeld in de opdeling tussen links en rechts, of voor of tegen de Brexit.’

Overigens zou het fout zijn alle vormen van polarisatie over dezelfde kam te scheren. Zo was het tijdens de debatten over vrouwenstemrecht en de afschaffing van de slavernij heel goed dat meningen tegenover elkaar geplaatst werden. ‘Polarisatie wordt pas schadelijk als niet langer op de bal maar op de mens gespeeld wordt,’ verduidelijkt Baccaert.

 

Olievlek

Kazerne Dossin wil in de eerste plaats vormingen aanbieden. Daarvoor deed ze een beroep op de inzichten van Bart Brandsma. De Nederlander maakte immers een haarfijne analyse van het fenomeen polarisatie die heel goed toepasbaar is in de praktijk (zie kader). Momenteel trekt hij sterk aan de kar om zijn inzichten beter bekend te maken, en dit zowel binnen als buiten Nederland, ook in Vlaanderen en Wallonië.

De visie van Bart Brandsma over polarisatie

 

In het mechanisme van polarisatie onderscheidt Bart Brandsma onder meer een aantal rollen zoals de pusher, de joiner en de silent. Hij wijst er ook op dat een conflict duidelijk verschilt van polarisatie. Een conflict handelt immers om een concreet gegeven (‘zowel An als Jan willen op de schommel zitten’), terwijl polarisatie puur een gedachte, een idee is over de ander. Maar een conflict kan wel polarisatie voeden terwijl polarisatie een conflict kan versterken. Overigens, polarisatie hoeft zich niet noodzakelijk op de schaal van een volk af te spelen, het kan evengoed optreden binnen een klas of een koppel.

 

Schema met 4 rollen bij polarisatie

 

Een opmerkelijke vaststelling van Brandsma is dat bruggenbouwers net de polarisatie versterken. Dat gebeurt bijvoorbeeld als mensen met de beste intenties de twee extremen – de pushers – bij elkaar brengen voor een debat om zo bruggen te bouwen. Alleen, in een gevorderd stadium van polarisatie tonen de pushers geen enkele interesse in de ander. Ze willen enkel een monoloog afsteken en al wat de andere pusher vertelt, bevestigt alleen maar het eigen diepgewortelde, niet op feiten gebaseerde beeld over de andere pool.

 

Wie de schadelijke effecten van polarisatie wil afzwakken, moet volgens Brandsma investeren in het midden, waar de ‘silents’ vertoeven. En dat liefst in een zo vroeg mogelijk stadium. De polen laat je beter ongemoeid.

 

Na een extreme strijd is het essentieel dat een vredesakkoord verder gaat dan enkele afspraken. De dieperliggende polarisatie moet mee aangepakt worden, een tijdrovend proces dat vaak wordt overgeslagen. Goeie voorbeelden van een zogenaamde ‘transformatie’ na een ernstig conflict zijn volgens Brandsma: Zuid-Afrika na de Apartheid, Nepal (tussen maoïsten en de staat) en Finland (tussen de Sami en de Finse staat).

 

Brandsma schreef zijn visie neer in het boek ‘Polarisatie – inzicht in de dynamiek van het wij-zij denken’. Glo.be biedt u hier een samenvatting van het werk. Het boek is te verkrijgen via de organisatie van Brandsma Inside polarisation. Je vindt er ook animaties en meer info.

De vormingen over polarisatie van Kazerne Dossin richten zich vooral op mensen die impact  hebben op de samenleving. ‘Zo hopen we dat de inzichten zich als een olievlek verspreiden’, zegt Baccaert. Met succes, zo blijkt. ‘Je voelt dat er een enorme vraag naar is: leerkrachten, culturele verenigingen, organisaties die bezig zijn met inburgering, politie, vakbonden, mutualiteiten… Deelnemers vragen ons ook naar bijkomende vormingen waarin we nog dieper ingaan op de problematiek. Want hoewel de theorie vrij eenvoudig is, is de toepassing in de praktijk complex.’

Kazerne Dossin bracht ook een reeks organisatie die in Vlaanderen rond polarisatie werken, in één netwerk bijeen. Onder meer de koepel van de Vlaamse gemeenten, het Vlaams Vredesinstituut, universiteiten, onderwijsnetten, islamexperts en het initiatief Circles uit Brussel (opgericht na de aanslag in Maalbeek) maken er deel van uit.

Er is een enorme vraag naar vormingen over polarisatie: leerkrachten, culturele verenigingen, organisaties die bezig zijn met inburgering, politie, vakbonden, mutualiteiten…

Een druk bijgewoonde lezing over polarisatie
© Kazerne Dossin

Daarnaast bouwt Dossin aan de website wij-zij.be, die op 22 oktober 2019 wordt gelanceerd. Dat moet een kennisplatform worden dat alles samenbrengt wat met polarisatie te maken heeft: onderzoek, cases uit de praktijk, tools en tips (bijvoorbeeld hoe omgaan met een moeilijk gesprek), het vormingsaanbod en zo meer. ‘Voorlopig hebben we geen fondsen om de site in het Frans te voorzien’, zegt Baccaert. ‘Al kan dat in de toekomst wel gebeuren. We geven wel al vormingen voor de federale politie rond ethische dilemmatraining in beide talen, daar komt een module bij rond polarisatie. Politie moet bij uitstek een verbindende rol kunnen spelen.’

 

Bosnië

Aan het programma rond polarisatie hangt ook een internationaal luik. Zo legde Kazerne Dossin contacten in Bosnië. ‘Na de burgeroorlog in Bosnië werd er weliswaar een vredesakkoord bereikt, maar het raakte niet aan de diepgewortelde ideeën die verschillende etnische groepen over elkaar hebben,’ zegt Marjan Verplancke, hoofd publiekswerking van Kazerne Dossin. ‘Die ideeën worden nog steeds van generatie op generatie doorgegeven. De samenleving blijft er dus sterk gepolariseerd.’

Toch worden er veel initiatieven genomen om daar iets aan te doen, ook zonder steun van de overheid. Bedoeling is steeds om de verschillende gemeenschappen bij elkaar te brengen. Verplancke ‘Zo is er een radiostation in Mostar dat heel krachtig vredeswerk levert of ook de jongerenwerking KVART in Prijedor. We willen bekijken wat we van hen kunnen leren en wat zij van ons.’

Kazerne Dossin bouwt zo aan een trans-Europees netwerk. De ‘olievlek’ mag dus zeker de grenzen van Vlaanderen en België overschrijden. Mensen moeten inzicht krijgen in het mechanisme van polarisatie vooraleer ze erin gevangen raken. Want al bij al leidt polarisatie af van de échte vragen en bekommernissen van het midden.

 

Lees ook:

Polarisatie ontrafeld: investeer in het midden (samenvatting boek Brandsma)

‘Polarisatie – inzicht in de dynamiek van het wij-zij denken’ (Bart Brandsma) (te verkrijgen via de organisatie van Brandsma Inside polarisation). 

Wat is en doet Kazerne Dossin?

 

Zicht op Kazerne Dossin

 

De legerkazerne Dossin bestaat al sinds de Oostenrijkse periode. Tijdens WO II deed ze dienst als transitkamp naar Auschwitz. Ongeveer 25.000 joden, roma en sinti werden gedeporteerd, slechts 5% overleefde.

 

Na de oorlog vergat men liever dat stukje geschiedenis. Het gebouw werd van de sloophamer gered door er appartementen van te maken. Een actiegroep kon gelukkig een deel opkopen en er een museum in onderbrengen. Later bleek de Vlaamse overheid bereid om een nieuw museum in een nieuw gebouw te financieren.

 

Vandaag wil Kazerne Dossin niet alleen de holocaust in België in herinnering houden, maar ook werken rond mensenrechten. Het trekt daarmee parallellen naar nu.

Vredesopbouw Polarisatie
Terug Vrede
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 2 /18 Polarisatie ontrafeld: investeer in het midden