Theodore Trefon: een sociaal wetenschapper in de afdeling aardkunde

Marloes Humbeeck
25 april 2019
In december 2018 opende het AfricaMuseum opnieuw de deuren na een renovatie van 5 jaar. Om dat te vieren neemt Glo.be een kijkje achter de schermen van het onderzoekscentrum van het museum. We spraken met professor en senior onderzoeker Theodore Trefon over zijn werk voor de afdeling aardkunde.

Theodore Trefon is een expert in het beheer van natuurlijke hulpbronnen in de Democratische Republiek Congo. Onder hulpbronnen rekenen we alle stoffen die de natuur voortbrengt, van olie en mineralen tot hout, water en zelfs landbouwgebied.

Trefon behaalde een bachelordiploma in de filosofie en vervolgens een doctoraat in de afrikanistiek aan de Universiteit van Boston. Op vlak van natuurlijke hulpbronnen is hij een autodidact.

 

Interdisciplinair onderzoek

Afstuderen in de filosofie en vervolgens werken voor de wetenschapsafdeling van een museum? Het klinkt sommigen misschien wat vreemd in de oren. Toch komt dit fenomeen steeds vaker voor in het huidige wetenschappelijke landschap. ‘Wetenschappers beseffen nu immers dat we, als we vooruitgang willen boeken in het mondiale beheer van natuurlijke hulpbronnen, eerst de onderliggende sociale dynamiek moeten begrijpen’, verklaart Trefon.

Sinds het begin van zijn carrière bij het AfricaMuseum in 2006, neemt Trefon deel aan verschillende interdisciplinaire projecten. Dat zijn projecten die meerdere academische disciplines combineren om zo tot completere resultaten te komen. Die interdisciplinaire benadering is erg nuttig omdat de studie van natuurlijke hulpbronnen verder gaat dan de pure exacte wetenschappen. Ze behandelt evengoed machtsstructuren, de politieke economie en culturele geloofssystemen.

Omdat de ontwikkeling van een netwerk van Afrikaanse partners een prioriteit van het museum is, reist Trefon regelmatig naar Congo. Daar werkt hij samen met Afrikaanse onderzoekers ter plaatse. Samen ontwerpen ze onderzoeksplannen, zoeken ze financiële middelen, voeren ze projecten uit en schrijven ze artikels en boeken. ‘De grootste uitdaging is om op de basis van theoretische ideeën actie te ondernemen rond het duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen.’

Trefon benadrukt dat studies naar het beheer van natuurlijke hulpbronnen van groot belang zijn. ‘Als we een beter zicht krijgen op de uitdagingen die gepaard gaan met het beheren van natuurlijke bronnen, kunnen we ook gemakkelijker positieve veranderingen doorvoeren.’

Die interdisciplinaire benadering is erg nuttig omdat de studie van natuurlijke hulpbronnen verder gaat dan de pure exacte wetenschappen. Ze behandelt evengoed machtsstructuren, de politieke economie en culturele geloofssystemen.

De Congoparadox

Wat betreft natuurlijke hulpbronnen, is Congo een uitzonderlijk interessant geval. Het land wordt immers gekenmerkt door een reeks bijzondere paradoxen. Ten eerste heeft Congo enorm veel natuurlijke hulpbronnen en daarom ook een ongelooflijk potentieel. Zo zou het land met zijn landbouwareaal meer dan 1 miljard mensen kunnen voeden. Dat is gelijk aan de hele bevolking van Afrika! Toch ziet Congo zich genoodzaakt voedsel te importeren omdat er niet genoeg is.

Verder bedraagt het nationale budget van Congo maar vijf miljard dollar, terwijl er ongeveer 85 miljoen mensen wonen. Het Belgische nationale budget is 50 keer groter, hoewel ons land 80 keer kleiner is. Ten slotte is er de paradox van groei zonder ontwikkeling. Hoewel macro-economische data aangeven dat de Congolese economie groeit, zien we geen verbeterde ranking van economische indicatoren. Congo blijft de één na laatste in de VN-Index van de menselijke ontwikkeling. Kort samengevat: Congo is ongelooflijk rijk, maar haar inwoners blijven arm.

Wie of wat is hier dan de oorzaak van? ‘We kunnen niet met de vinger wijzen naar één specifieke bron. Nationale en internationale politiek-economische actoren en geloofssystemen hebben allemaal bijgedragen tot de huidige situatie. Door die onderling verbonden oorzaken te bestuderen, krijgen we een beter zicht op de ‘poverty trap’ waarin Congo zich bevindt. Hoe is deze ontstaan en hoe kan het land eruit ontsnappen?’ Trefon is er immers van overtuigd dat ‘de economische rijkdom van Congo grotendeels zal afhangen van de manier waarop haar natuurlijke bronnen beheerd worden.’

Congo zou met zijn landbouwareaal meer dan 1 miljard mensen kunnen voeden.

Het belang van geloofssystemen

Trefon introduceert binnen zijn vak een sterk sociale dimensie. Hij wil erachter komen hoe culturele verschillen een invloed hebben op de manier waarop mensen omgaan met natuurlijke hulpbronnen. Na 25 jaar lang in Congo te hebben gewerkt, kan hij met zekerheid stellen dat geloofssystemen doorslaggevend zijn.  

Het belangrijkste culturele verschil tussen de Westerse en de Congolese samenleving in dit verband heeft te maken met wat sociologen ‘agency’ noemen. Dat verwijst naar de capaciteit van individuen om onafhankelijk te handelen en om hun eigen keuzes te maken. In het Westen heeft men een zeer sterk gevoel van ‘agency’. Wij geloven immers dat als we hard werken, we vooruitgang zullen boeken. Met andere woorden, we kunnen het lot in eigen handen nemen.

Trefon with hunters in Congo
Prof. Trefon met jagers in Congo

Veel Congolezen, aan de andere kant, leggen hun vertrouwen in de ontegensprekelijke wil van God. Ze zijn ervan overtuigd dat hun lot voor hen bepaald wordt van bovenaf. Bijgevolg zullen ze hun manier van handelen niet snel drastisch veranderen. Uiteindelijk zullen hun acties de onvermijdelijke gang van zaken toch niet wijzigen.

Trefon herinnert zich een discussie die hij voerde met een plaatselijke boer over biodiversiteit: ‘We probeerden hem uit te leggen hoe belangrijk biodiversiteit wel niet is. We zeiden hem dat zijn kinderen waarschijnlijk nooit een olifant zouden zien als er niet snel een einde kwam aan het stropen. Weet je wat hij me antwoordde? “Jullie blijven me maar zeggen “doe dit” en “doe dat” of de olifanten verdwijnen. Wel, Ik heb gehoord dat er vroeger dinosauriërs rondliepen op aarde. Zonder hen kunnen we ook leven, lijkt me.” Deze geloofssystemen zijn op zich niet irrationeel, maar vermoeilijken het beheer van natuurlijke hulpbronnen wel.’

Aan de andere kant heeft Congo een sterk gevoel van nationale identiteit en eenheid. In het verleden heeft men wel eens gesuggereerd dat Congo beter opgesplitst zou worden omdat het land nu eenmaal te groot is om efficiënt te regeren. Dat voorstel stuitte op grote weerstand van de plaatselijke bevolking. Die voelt zich immers verbonden in haar trots om Congo’s schoonheid, haar inwoners en haar cultuur.

Een kader uitwerken

Trefon benadrukt dat het niet gemakkelijk is om projecten op te zetten die wel degelijk een positieve invloed hebben op het beheer van natuurlijke bronnen. ‘We moeten rekening houden met verschillende factoren en tegelijk een wettelijk, economisch en sociaal kader bieden. Als één van die drie ontbreekt, zal het project nooit wortel schieten.’

Dat zag hij gebeuren met de projecten rond sociale bosbouw in Congo waar hij zelf aan heeft meegewerkt. Het doel van dat soort projecten is om gemeenschappen rechten te geven over hun land en natuurlijke bronnen. Ruimtelijke ordening, systemen van grondeigendom en geïntegreerde beheersplannen moeten daarvoor zorgen. In februari 2016 werd met het decreet 025 een wettelijk kader voor het programma voorzien. Het decreet stelt namelijk nieuwe regels vast die de lokale gemeenschappen toestaan hun bossen te beheren.

Trefon ontdekte dat het voorzien van een wettelijk kader op zich niet zomaar alles oplost. ‘Er is immers een groot verschil tussen wat legaal is en wat mensen beschouwen als legitiem. Veel Congolezen aanvaarden niet dat ze de overheid een document moeten vragen dat hun rechten geeft over hun land, terwijl ze dat al jaren bewerken zonder een dergelijk document. Wat houdt de overheid dan tegen om het plots allemaal weer af te nemen?’

Daarbovenop werd het wettelijk kader geïntroduceerd voor er een economische kader was. Om projecten rond sociale landbouw in goede banen te leiden, is er nood aan financiële middelen en administratieve steun. Het is niet gemakkelijk aan deze voorwaarden te voldoen in een land met zo veel armoede. Daarom worden de meeste projecten rond sociale bosbouw tegenwoordig geleid door internationale milieu-ngo’s.

‘Anders gezegd, we kunnen dan wel een wet hebben die steun geeft aan een zeker project, die wet blijft betekenisloos als we geen bijhorende strategie bedenken die de  financiële toestand van de mensen verbeteren. We moeten een kader voorzien dat strookt met wat gemeenschappen wensen en met wat ze nodig hebben. Daarbij moet rekening gehouden worden met sociale, politieke en economische aspecten.’

We moeten rekening houden met verschillende factoren en tegelijk een wettelijk, economisch en sociaal kader bieden. Als één van die drie ontbreekt, zal een project nooit wortel schieten.

Theodore Trefon

Nieuwe visie op Congo

De aanhoudende armoede in Congo en de manier waarop natuurlijke hulpbronnen beheerd worden, zijn ongetwijfeld problematisch. Toch wil Trefon ook de positieve aspecten van het land in de verf zetten: ‘Met mijn onderzoek naar de natuurlijke rijkdommen van Congo wil ik ook aantonen dat het land veel te bieden heeft. Mensen praten niet vaak genoeg over de natuurlijke pracht van Congo.’

Precies daarom is Trefons favoriete plaats in het museum de ‘resource gallery’. Die zaal presenteert de diversiteit van de Congolese en Centraal-Afrikaanse rijkdommen op een erg aantrekkelijke manier. Bossen, mineralen, wilde dieren, ze zijn allemaal te bewonderen in die galerij. ‘Veel te vaak ligt de nadruk op Congo’s armoede in plaats van op haar schoonheid’, zegt Trefon. ‘Ik denk dat de resource gallery erin slaagt het land op een nieuwe manier voor te stellen.’

‘In het algemeen kunnen we zeggen dat de renovatie van het museum een groot succes is,’ vervolgt hij. ‘Eerst en vooral plaatst het museum Congo en Congo’s relatie met België in een nieuw licht. Vroeger werden de Congolezen op een paternalistische manier afgebeeld: het was aan ons om hen te ‘civiliseren’. Tegenwoordig stelt het museum Congolese cultuur juist voor als iets waardevols. Bovendien is het nieuwe museum erg open over de moeilijke en ongelijke relatie van België met haar ex-kolonie.’

Die nieuwe visie op Congo kan volgens Trefon positieve gevolgen hebben voor de toekomst: ‘Ik geloof dat het museum een belangrijke rol kan spelen in het verbeteren van de relatie met Congo. Het is een plaats waar iedereen welkom is, waar iedereen zichzelf kan uitdrukken, of men nu Belgisch of Congolees is.’

Wanneer we een groep schoolkinderen passeren, merkt Trefon enthousiast op: ‘Voor sommige van deze kinderen is dit museumbezoek een eerste kennismaking met Afrika. Dankzij dit bezoek zullen ze zich meer bewust worden van de problematiek rond het Belgisch kolonialisme. Daarbovenop leren ze hier de waarde van de Afrikaanse cultuur te appreciëren.’

Ik geloof dat het museum een belangrijke rol kan spelen in het verbeteren van de relatie met Congo. Het is een plaats waar iedereen welkom is, waar iedereen zichzelf kan uitdrukken, of men nu Belgisch of Congolees is.

Theodore Trefon

Positieve blik op de toekomst

In de afgelopen 25 jaar heeft Trefon ontdekt dat het duurzamer beheren van natuurlijke bronnen een moeilijke taak is. Toch blijft hij hoopvol voor de toekomst: ‘Ten slotte hebben de Congolezen talent, ze zijn slim en hardwerkend en natuurlijk beschikken ze ook over de nodige natuurlijke hulpbronnen. kobalt, coltan, hout, hydro-elektrisch potentieel, landbouwproducten,… De Democratisch Republiek Congo heeft het allemaal.’

Bovendien heeft Trefon gemerkt dat mensen steeds beter geïnformeerd zijn. In het verleden werd men vaak in het ongewisse gelaten. De opkomst van sociale media heeft gezorgd voor een efficiëntere uitwisseling van informatie. ‘Dat is ook duidelijk zichtbaar in de resultaten van de vorige verkiezingen,’ merkt Trefon op. ‘Ik vind dat de Congolese bevolking hier veel rijpheid heeft getoond. Dat is goed nieuws, want wanneer het democratische proces vooruitgang boekt, heeft dit ook een positieve invloed op het beheer van hulpmiddelen en op een eerlijke verdeling van rijkdom.’

‘Al deze aspecten doen mij denken dat de Congolezen op termijn wel degelijk de leiding zullen nemen,’ zegt Trefon beslist. ‘De staat zal zichzelf hervormen en herstellen. En wanneer dat gebeurt, is het maar een kwestie van tijd voor het beheer van natuurlijke rijkdommen verbetert.’

DR Congo Natuurlijke hulpbronnen
Terug naar dossier
Imprimer
In dezelfde categorie - Artikel 3 /39 Het UTZ-label ontsluierd