Titicacameer, historische schatkamer van Bolivia

Chris Simoens
01 december 2015
Een jonge Belgische archeoloog deed in 2013 opmerkelijke vondsten in het Titicacameer (Bolivia). Daarop werkte de Boliviaanse overheid samen met de Belgische Ontwikkelingssamenwerking een groots programma uit. Doel: het patrimonium opwaarderen en het toerisme aanwakkeren in het Zuid-Amerikaanse land. Of hoe cultuur en ontwikkeling hand in hand kunnen gaan.

Een beetje zoals België had ook Bolivia eeuwenlang af te rekenen met vreemde overheersing en conflicten. De Spaanse kolonisten kwamen aan tijdens de 16de eeuw, maar ook na de onafhankelijkheid in 1825 volgden oorlogen met onder meer Chili, Brazilië en Paraguay. Grote stukken grondgebied gingen verloren. De inheemse bevolking – toch 62% van de totale bevolking – had het extra lastig. Al te vaak bleven zij tweederangsburgers voor de besturende criollos of Bolivianen van Spaanse afkomst.

Tiwanaku

Met Evo Morales kwam in 2006 voor het eerst een inheemse president aan de macht. Eindelijk verwierven Amerindianen serieuze rechten. Zo is elke gemeenschap – een groep dorpen – officieel eigenaar van zijn traditie en territorium. Maar voor een multi-etnische samenleving als die in Bolivia is ook een gezamenlijke identiteit belangrijk.

Die van het Incaverleden misschien? Net voor de komst van de Spanjaarden heersten de Inca’s inderdaad een eeuw lang over een groot deel van het hedendaagse Boliviaanse territorium. Maar ook de Inca’s waren in feite kolonisatoren.

Voor een volwaardige ‘Boliviaanse’ cultuur moeten we terug naar de Tiwanakubeschaving, die een grote bloei kende rondom het Titicacameer. Spijtig genoeg weten we heel weinig over die cultuur omdat de Inca-invloed sterk overheerste en talrijke sporen heeft nagelaten. Onder meer in gewoontes, legendes en fabels van de diverse Boliviaanse bevolkingsgroepen.

2000 voorwerpen zijn gevonden : meestal een aanbod van pumavormig keramiek, schelpen, botten ...

Duiker vindt voorwerp in het Titicacameer
© ULB

Bedevaart

Enter het Centre de Recherches et Archéologie et Patrimoine aan de ULB, een onderzoekscentrum gespecialiseerd in archeologisch onderzoek. Masterstudent Christophe Delaere besloot in 2007 op zoek te gaan naar restanten van de Tiwanakucultuur rondom het Titicacameer. Dat meer is van oudsher één van de meest sacrale plekken van Zuid-Amerika. Een Incalegende vertelt dat de zon en de maan uit het meer opstegen en zo de schepping van de wereld inluidden. Daar liggen nu het Zonne- en Maaneiland. De eilanden vormen het eindpunt van een tot op vandaag uiterst populaire bedevaartroute, die ooit door de Inca’s werd ingesteld. ‘Het is echt het Compostella van Zuid-Amerika met jaarlijks 500.000 pelgrims’, zegt Delaere. Doordat de keizer de zoon van de zon was en de keizerin de dochter van de maan, vormde de Incabedevaart meteen een eerbetoon aan het keizerspaar. Onder de Spanjaarden bleef de bedevaart bestaan, maar dan wel ter ere van de Zwarte Madonna van Copacabana.

Titicacameer is van oudsher één van de meest sacrale plekken van Zuid-Amerika

Onder water

Maar ook vóór de Inca’s trokken pelgrims naar het Titicacameer. Daar wierpen ze offerandes in het water ter ere van Pachamama (zie kader). ‘Tijdens het onderzoek voor mijn masterthesis ontdekte ik algauw dat er op de oever van het meer weinig sporen waren uit de Tiwanakacultuur’, zegt Delaere. ‘De oever uit de Tiwanakuperiode ligt immers 5 meter onder water!’ Dus volgde hij gedurende 2 jaar onderwaterarcheologie in Zuid-Frankrijk. In 2013 – tijdens zijn doctoraat – ondernam hij met een team van 25 man/vrouw – vooral Belgen en Fransen, en natuurlijk ook Bolivianen – een heuse onderwaterexpeditie. En met succes! Ze vonden 2000 artefacten, veelal offerandes: keramiek in de vorm van poema’s, schelpen, gebeente... Maar ook enkele figuurtjes in goud. ‘Superinteressant, niet voor het goud zelf, maar omdat we nog niet wisten dat de Tiwanakucultuur de goudsmeedkunst beheerste’, zegt Delaere. President Morales toonde in elk geval veel belangstelling. Met veel luister stelde hij de gevonden voorwerpen voor aan de internationale pers.

Daarop groeide de idee om er een ruimer programma aan te breien. Dat kwam met een budget van 1,5 miljoen euro terecht in het samenwerkingsprogramma dat België in 2014 met Bolivia afsloot. Bedoeling: het volledige patrimonium rondom het Titicacameer grondig uitkammen en dusdanig presenteren (musea, wandelpaden, gerestaureerde ruïnes…) dat het meer toeristen lokt. Het omvat ook een luik onderwaterarcheologie zodat de Bolivianen zelf hun patrimonium verder kunnen ontdekken. Een initiatief dat aan de inheemse bevolking extra inkomsten moet bieden dus. Terzelfdertijd draagt het bij tot een sterkere gemeenschappelijke identiteit.

www.titicaca.be

‘Ik heb meer geleerd van de Bolivianen dan zij van mij’

Daar is Delaere van overtuigd. En dan heeft hij het niet alleen over de gemeenschapszin van de inheemse Bolivianen (zie kader). Ook over zijn werk. ‘Zij zijn de eigenaars van alles en zij dragen nog kennis mee van hun vooroudercultuur. Zo had ik een stenen voorwerp bovengehaald waarvan ik de betekenis maar niet kon achterhalen. Een week heb ik ernaar gezocht. Tot een Boliviaan toevallig mijn bureau binnenstapte en naar het voorwerp wees: ah, dat dient om mee te vissen! Hij had nog gezien hoe zijn grootvader dat gebruikte.’ Jammer genoeg gaat veel van dergelijke kennis stilaan verloren.

 

Pachamama en vivir bien

Pacha mama Pérou

Sinds jaar en dag is Pachamama voor inheemse Bolivianen dé belangrijke godheid, ook vandaag. ‘Het betekent veel meer dan Moeder Aarde’, zegt Delaere. ‘Het omvat ook de lucht, de hele kosmos eigenlijk. Pachamama zorgt voor voedsel, water, vee… Eigenlijk leven de Bolivianen in een plek die niet van hen is. Daarom moeten ze iets terugdoen. Nog steeds plengen de Inheemse Bolivianen dagelijks een offer aan Pachamama: cocabladeren of alcohol. Jaarlijks voeren ze een groot ritueel uit. Ook tijdens onze onderwaterexpeditie brachten we dagelijks een offer. Want duiken in een heilig meer als Titicaca doe je niet zomaar, het is als werken in een kerk of op een kerkhof. Pachamama moet toestemming geven.’

 

Deze eeuwenoude levenshouding van eerbied voor Pachamama leidt ook tot zorgzaamheid voor milieu en medemens. Delaere: ‘President Morales heeft op die levenshouding het label ‘vivir bien’ gekleefd. Niets nieuws dus, maar het begrip kan wel de democratisering in Bolivia ondersteunen.’ Merkwaardig genoeg dumpen de Bolivianen evengoed overal plastic bekers en zakjes, en blijkt het Titicacameer vervuild. ‘Maar dat komt omdat ze nog niet beseffen dat plastic niet afbreekt. Voor 1950 was alles aardewerk, het maakte niet uit waar de brokstukken terechtkwamen. Ook bij ons heeft dat bewustwordingsproces lang geduurd.’

 

Het valt zeker op hoe zorgzaam de inheemse Bolivianen met elkaar omgaan. ‘Overal lees je dat Bolivia een van de armste landen ter wereld is. En toch: nergens zie je een clochard, niemand sterft aan honger, de ouderen worden goed verzorgd … Als er een school nodig is, doen ze een collecte en bouwen ze die samen. Kortom, er is nog een sterk collectief, mensen zorgen voor elkaar. Natuurlijk hebben ze het niet breed – dikwijls moeten ze het stellen zonder water of elektriciteit – maar de minimale levensbehoeften zijn vervuld.’

 

Overigens is ‘vivir bien’ een vrij algemeen begrip onder de inheemse bevolking van Bolivia, zowel bij Quechuas (afstammelingen van Inca’s) als bij Aymara en Guaranies (afstammelingen van pre-Inca’s).

 

www.economiasolidaria.org/noticias/vivir_bien_propuesta_de_modelo_de_gobierno_en_bolivia (in Spaans)      

© Christophe Delaere

Een film over de onderwaterexpeditie door de Belgische cineast Frédéric Cordier zal voorgesteld worden in februari 2016, en zal daarna op tv te zien zijn. Bekijk nu al de trailer op https://www.youtube.com/watch?v=EnFbNJTm2sg.
Bolivia Archeologie Titicaca Cultuur
Terug Mens
Imprimer
Over hetzelfde thema - Artikel 8 /9 Cultuur: een oplossing voor beschavingsoorlogen